Class 9 · SanskritNCERT 2026 Revised Syllabus
Chapter 4: नीतिवचनानि
R3 book- Iravati
Find complete NCERT solutions for Class 9 Sanskrit, R3 book- Iravati Chapter 4. Every question has a clear, step-by-step answer.
Jump to:
वयम् अभ्यासं कुर्मः(11 questions)
१ (क)
एकपदेन उत्तरत — यौवनं धनसम्पत्तितः प्रभुत्वम् अविवेकिता च किमर्थं भवन्ति?
उत्तर:
अनर्थाय।
१ (ख)
सात्त्विकं दानं कस्मै दीयते?
उत्तर:
अनुपकारिणे (अथवा पात्रे)।
१ (ग)
ग्रामस्यार्थे किं त्यजेत्?
उत्तर:
कुलम्।
१ (घ)
मित्रद्रोही कुत्र गच्छति?
उत्तर:
नरकम्।
१ (ङ)
सम्पत्तौ विपत्तौ च केषाम् एकरूपता भवति?
उत्तर:
महताम्।
२ (क)
पिटकातः चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत — पिटका — अविवेकिता, अनुपकारिणे, आत्मार्थे, अस्तमये, नरकम् यौवनं धनसम्पत्तितः प्रभुत्वम् ______।
उत्तर:
यौवनं धनसम्पत्तितः प्रभुत्वम् अविवेकिता।
२ (ख)
दातव्यमिति यद्दानं दीयते ______।
उत्तर:
दातव्यमिति यद्दानं दीयते अनुपकारिणे।
२ (ग)
ग्रामं जनपदस्यार्थे ______ पृथ्वीं त्यजेत्।
उत्तर:
ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथ्वीं त्यजेत्।
२ (घ)
ते नराः ______ यान्ति।
उत्तर:
ते नराः नरकं यान्ति।
२ (ङ)
उदये सविता रक्तः रक्तश् च ______ यथा।
उत्तर:
उदये सविता रक्तः रक्तश् च अस्तमये यथा।
३
श्लोकांशान् मेलयत — क. यौवनं धनसम्पत्तितः, दातव्यमिति यद्दानम्, त्यजेदेकं कुलस्यार्थे, मित्रद्रोही कृतघ्नश् च, सम्पत्तौ च विपत्तौ च १. महताम् एकरूपता २. यश् च विश्वासघातकः ३. ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् ४. दीयतेऽनुपकारिणे ५. प्रभुत्वम् अविवेकिता
उत्तर:
क. यौवनं धनसम्पत्तितः — ५. प्रभुत्वमविवेकिता
ख. दातव्यमिति यद्दानम् — ४. दीयतेऽनुपकारिणे
ग. त्यजेदेकं कुलस्यार्थे — ३. ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्
घ. मित्रद्रोही कृतघ्नश्च — २. यश्च विश्वासघातकः
ङ. सम्पत्तौ च विपत्तौ च — १. महतामेकरूपता
क्रियाकलापः(3 questions)
१
विद्यार्थिनः स्वगृहात् लेखनीम्, अभ्यासपुस्तिकां, पुस्तकं च आनयेयुः। तानि आवश्यकतानुसारं अन्यछात्रेभ्यः यच्छेयुः। अनन्तरं दानस्य अनुभवः स्वशब्दैः संस्कृतेन लिखेयुः।
उत्तर:
यदा अहं स्वमित्रेभ्यः लेखनीं पुस्तकं च अयच्छम्, तदा मम मनसि अतीव प्रसन्नता अभवत्। परोपकारेण सहकारेन च आत्मनः आनन्दः लभ्यते। दानं मनुष्यस्य उत्तमः गुणः अस्ति, येन समाजे स्नेहः वर्धते।(When I shared my pen and book with my friends, I felt immense joy. Helping and sharing brings inner happiness. Giving is a noble virtue that fosters love and brotherhood in society.)
२
सर्वे छात्राः स्फोरकपत्रे एकं वृक्षं चित्रयन्तु। तस्य शाखासु एतानि मूल्यानि लिखन्तु — सत्यम्, कृतज्ञता, मित्रता, सहयोगः, विश्वासः।
उत्तर:
सत्यम् (Truth)
कृतज्ञता (Gratitude)
मित्रता (Friendship)
सहयोगः (Cooperation)
विश्वासः (Trust)
३
छात्राः समूहेषु समाजहिताय त्यागं कृतवतः महापुरुषान् अन्विष्यन्तु। यथा — सुभाषचन्द्रबोसः, महात्मागान्धी इत्यादयः।
उत्तर:
सुभाषचन्द्रबोसः (Subhas Chandra Bose)
महात्मागान्धी (Mahatma Gandhi)
भगतसिंहः (Bhagat Singh)
स्वामी विवेकानन्दः (Swami Vivekananda)
छत्रपति शिवाजी महाराजः (Chhatrapati Shivaji Maharaj)
सरदार वल्लभभाई पटेलः (Sardar Vallabhbhai Patel)