Class 9 · SanskritNCERT 2026 Revised Syllabus
Chapter 9: ऋतुः वसन्तः
R3 book- Iravati
Find complete NCERT solutions for Class 9 Sanskrit, R3 book- Iravati Chapter 9. Every question has a clear, step-by-step answer.
Jump to:
वयम् अभ्यासं कुर्मः(20 questions)
१ (क)
अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत — वसन्तस्य पर्यायवाचकः शब्दः कः?
उत्तर:
ऋतुराजः (अथवा मधूत्सवः)।
१ (ख)
वसन्ते आकाशः कीदृशो भवति?
उत्तर:
निर्मलः (अथवा स्वच्छः)।
१ (ग)
वसन्ते कः मधुरं कूजति?
उत्तर:
पिकः (अथवा कोकिलः)।
१ (घ)
पिकस्य ध्वनिं के अनुकुर्वन्ति?
उत्तर:
बालकाः (अथवा जनाः)।
१ (ङ)
कम्पमाना लता कीदृशी प्रतीयते?
उत्तर:
नर्तकीव (नर्तकी इव)।
२ (क)
पिटकातः उचितम् अव्ययपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत — पिटका — सर्वत्र, तदा, इदानीम्, क्वचित्, एव, अद्यत्वे ______ जडता विलीयते, मलीनता अपगता भवति।
उत्तर:
इदानीम् जडता विलीयते, मलीनता अपगता भवति।
२ (ख)
______ तडागेषु नदीषु कुल्यासु सरःसु च राजते विमलं वारि।
उत्तर:
सर्वत्र तडागेषु नदीषु कुल्यासु सरःसु च राजते विमलं वारि।
२ (ग)
______ मधुनः आधिक्यम्; पुष्पेषु मधूनि भवन्ति।
उत्तर:
अद्यत्वे मधुनः आधिक्यम्; पुष्पेषु मधूनि भवन्ति।
२ (घ)
______ मुकुलितानि अपरत्र प्रफुल्लितानि कमलवनानि।
उत्तर:
क्वचित् मुकुलितानि अपरत्र प्रफुल्लितानि कमलवनानि।
२ (ङ)
यदा प्रमादं कुर्वन्ति ______ तेषां पक्षाः संसक्ताः भवन्ति।
उत्तर:
यदा प्रमादं कुर्वन्ति तदा तेषां पक्षाः संसक्ताः भवन्ति।
३ (क)
अधोलिखितेषु वाक्येषु सत्यम्/असत्यं चिह्नितं कुरुत — वसन्तः ऋतुराजः इति कथ्यते। (सत्यम् / असत्यम्)
उत्तर:
सत्यम् ✓
३ (ख)
वसन्तसमये आकाशः मलिनः दृश्यते। (सत्यम् / असत्यम्)
उत्तर:
असत्यम्
३ (ग)
वनेषु वाटिकासु च नानावर्णानि पुष्पाणि शोभन्ते। (सत्यम् / असत्यम्)
उत्तर:
सत्यम् ✓
३ (घ)
केवलं मानवाः एव वसन्ते प्रमुदिताः भवन्ति। (सत्यम् / असत्यम्)
उत्तर:
असत्यम्
३ (ङ)
विकसितानां पङ्कजानां शोभा कस्यापि मनः न हरति। (सत्यम् / असत्यम्)
उत्तर:
असत्यम्
४ (क)
अधोलिखितेषु शब्देषु सन्धिं सन्धिविच्छेदं च कुरुत — सु + आगतम् = ______
उत्तर:
सु + आगतम् = स्वागतम्।
४ (ख)
तव + आगमने = ______
उत्तर:
तव + आगमने = तवागमने।
४ (ग)
नर्तकी + इव = ______
उत्तर:
नर्तकी + इव = नर्तकीव।
४ (घ)
पुष्पाणामुपरि = ______ + ______
उत्तर:
पुष्पाणामुपरि = पुष्पाणाम् + उपरि।
४ (ङ)
स्वानुरागम् = ______ + ______
उत्तर:
स्वानुरागम् = स्व + अनुरागम्।
क्रियाकलापः(3 questions)
१
षड् ऋतुषु “मम प्रियः ऋतुः” इति विषयम् अधिकृत्य सुन्दरं चित्रं निर्माय, तस्य चित्रस्य आधारेण संस्कृतभाषायां पञ्च वाक्यानि लिखत।
उत्तर:
१. षड् ऋतुषु मम प्रियः ऋतुः वसन्तः अस्ति। (Spring is my favorite among the six seasons.)
२. वसन्तऋतौ सर्वत्र सुन्दराणि पुष्पाणि विकसन्ति। (Beautiful flowers bloom everywhere in the spring season.)
३. एतस्मिन् ऋतौ मन्दः शीतलः मन्द-पवनः वहति। (In this season, a gentle, cool breeze blows.)
४. वसन्ते कोकिला मधुरं कूजति सर्वान् च आनन्दयति। (In spring, the cuckoo sings sweetly and delights everyone.)
५. वसन्तः "ऋतुराजः" इति नाम्ना अपि ज्ञायते। (Spring is also known by the name "Rituraj" or the King of Seasons.)
२
वसन्त-ऋतुः “ऋतुराजः” इति किमर्थम् उच्यते? स्वविचारान् मातृभाषायां प्रकटयत।
उत्तर:
वसन्तऋतौ प्रकृतिः अतीव सुन्दरा मनोहरा च भवति। न अतीव शीतं न च अतीव उष्णं भवति। सर्वत्र वृक्षाः नवपल्लवैः पुष्पैः च शोभन्ते। कोकिलायाः मधुरः स्वरः कुहूकूजितं च वातावरणं रमणीयं करोति। प्रकृतेः एतादृशं सौन्दर्यं दृष्ट्वा वसन्तः सर्वेषां ऋतूनाम् राजा अर्थात् "ऋतुराजः" कथ्यते।
३
यदि वसन्तः ऋतुः न आगच्छेत् तर्हि प्रकृतिः, पर्यावरणं, मानवजीवनं च कथं भवेत्? सर्वे छात्राः एकैकं वाक्यं वदन्तु।
उत्तर:
प्रकृतिः — यदि वसन्तः न आगच्छेत्, तर्हि प्रकृतौ नूतनता नवीन-पल्लवाः च न दृश्येरन्।
पर्यावरणम् — वृक्षाः पुष्परहिताः भवेयुः, वातावरणं च उल्लासहीनं भवेत्।
मानवजीवनम् — शीत-उष्णयोः निरन्तरप्रभावेन जनानां मनसि उत्साहः आनन्दः च न्यूनः भवेत्।