Class 9 · SanskritNCERT 2026 Revised Syllabus
Chapter 11: आर्यभटः
R3 book- Iravati
Find complete NCERT solutions for Class 9 Sanskrit, R3 book- Iravati Chapter 11. Every question has a clear, step-by-step answer.
Jump to:
वयम् अभ्यासं कुर्मः(21 questions)
१ (क)
पूर्णवाक्येन उत्तरत — कः सुस्थापितः सिद्धान्तः?
उत्तर:
सूर्यः अचलः, पृथिवी तु चला या स्वकीये अक्षे घूर्णति इति सुस्थापितः सिद्धान्तः।
१ (ख)
चन्द्रग्रहणं कथं भवति?
उत्तर:
यदा पृथिव्याः छायापातेन चन्द्रस्य प्रकाशः अवरुध्यते, तदा चन्द्रग्रहणं भवति।
१ (ग)
सूर्यग्रहणं कथं दृश्यते?
उत्तर:
पृथिवीसूर्ययोः मध्ये चन्द्रस्य आगमनेन तस्य छायापातेन सूर्यग्रहणं दृश्यते।
१ (घ)
आर्यभटस्य विरोधः किमर्थम् अभवत्?
उत्तर:
समाजे नूतनानां विचाराणां स्वीकरणे प्रायः सामान्याः जनाः काठिन्यम् अनुभवन्ति, अतः आर्यभटस्य विरोधः अभवत्।
१ (ङ)
प्रथमोपग्रहस्य नाम आर्यभटः इति कथं कृतम्?
उत्तर:
आर्यभटस्य योगदानस्य समादरार्थं भारतस्य प्रथमोपग्रहस्य नाम आर्यभटः इति कृतम्।
२ (क)
मञ्जूषातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत — मञ्जूषा — तदा, पृथ्वी, नौकाम्, चला, अस्तम् सूर्यः पूर्वदिशायाम् उदेति, पश्चिमदिशायां च ______ गच्छति।
उत्तर:
सूर्यः पूर्वदिशायाम् उदेति, पश्चिमदिशायां च अस्तं गच्छति।
२ (ख)
सूर्यः अचलः, पृथिवी तु ______।
उत्तर:
सूर्यः अचलः, पृथिवी तु चला।
२ (ग)
______ स्वकीये अक्षे घूर्णति।
उत्तर:
पृथिवी स्वकीये अक्षे घूर्णति।
२ (घ)
यदा पृथ्व्याः छायापातेन चन्द्रस्य प्रकाशः अवरुध्यते, ______ चन्द्रग्रहणं भवति।
उत्तर:
यदा पृथ्व्याः छायापातेन चन्द्रस्य प्रकाशः अवरुध्यते, तदा चन्द्रग्रहणं भवति।
२ (ङ)
नौकायाम् उपविष्टः मानवः ______ स्थिराम् अनुभवति।
उत्तर:
नौकायाम् उपविष्टः मानवः नौकाम् स्थिराम् अनुभवति।
३ (क)
सन्धिविच्छेदं कुरुत — ग्रन्थोऽयम् = ______ + ______
उत्तर:
ग्रन्थोऽयम् = ग्रन्थः + अयम्।
३ (ख)
सूर्याचलः = ______ + ______
उत्तर:
सूर्याचलः = सूर्य + अचलः।
३ (ग)
तथैव = ______ + ______
उत्तर:
तथैव = तथा + एव।
३ (घ)
कालातिगामिनी = ______ + ______
उत्तर:
कालातिगामिनी = काल + अतिगामिनी।
३ (ङ)
प्रथमोपग्रहस्य = ______ + ______
उत्तर:
प्रथमोपग्रहस्य = प्रथम + उपग्रहस्य।
४ (क)
अधोलिखितपदानां विपरीतार्थकपदानि लिखत — उदयः
उत्तर:
उदयः — अस्तः।
४ (ख)
अचलः
उत्तर:
अचलः — चलः।
४ (ग)
अन्धकारः
उत्तर:
अन्धकारः — प्रकाशः।
४ (घ)
स्थिरः
उत्तर:
स्थिरः — अस्थिरः (अथवा गतिशीलः)।
४ (ङ)
समादरः
उत्तर:
समादरः — अनादरः।
४ (च)
आकाशस्य
उत्तर:
आकाशस्य — पातालस्य (अथवा पृथिव्याः)।
क्रियाकलापः(2 questions)
१
कस्यापि एकस्य भारतीय-विदुषः नाम तस्य कृतिं च लिखत, यः गणित-विज्ञान क्षेत्रे महत् योगदानं कृतवान् अस्ति।
उत्तर:
विदुषः नाम — वराहमिहिरः
कृतिः (ग्रन्थः) — पञ्चसिद्धान्तिका (अथवा बृहत्संहिता)
क्षेत्रम् — खगोलविज्ञानम्, गणितम् च
२
आर्यभटं विहाय कस्यापि एकस्य भारतीयगणितज्ञस्य नामोल्लेखपूर्वकं तस्य प्रमुख-योगदानस्य संक्षिप्तं वर्णनं कुरुत।
उत्तर:
गणितज्ञस्य नाम — ब्रह्मगुप्तःब्रह्मगुप्तः महान् भारतीयः गणितज्ञः खगोलशास्त्री च आसीत्।
तेन "ब्रह्मस्फुटसिद्धान्तः" इति प्रसिद्धः ग्रन्थः रचितः।
सः गणिते शून्यस्य (0) नियमानां स्पष्टं गणितीयं वर्णनम् अकरोत्।
तेन ऋणात्मक-धनात्मक-सङ्ख्यानां (Negative & Positive Numbers) गणितीय-नियमाः अपि प्रतिपादिताः।