Class 9 · SanskritNCERT 2026 Revised Syllabus
Chapter 7: विद्यामहिमा
R3 book- Iravati
Find complete NCERT solutions for Class 9 Sanskrit, R3 book- Iravati Chapter 7. Every question has a clear, step-by-step answer.
Jump to:
वयम् अभ्यासं कुर्मः(15 questions)
१ (क)
अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरत — विद्या किं ददाति?
उत्तर:
विनयम्।
१ (ख)
कस्मात् पात्रतां याति?
उत्तर:
विनयात्।
१ (ग)
राजा कुत्र पूज्यते?
उत्तर:
स्वदेशे।
१ (घ)
विद्वान् कुत्र पूज्यते?
उत्तर:
सर्वत्र।
१ (ङ)
कस्य कोशः अपूर्वः अस्ति?
उत्तर:
भारत्याः (सरस्वत्याः)।
२ (क)
रिक्तस्थानानि पूरयत — न भ्रातृभाज्यं न च ______।
उत्तर:
न भ्रातृभाज्यं न च राजहार्यम्।
२ (ख)
विनयाद् याति ______।
उत्तर:
विनयाद् याति पात्रताम्।
२ (ग)
अपूर्वः कोऽपि ______ विद्यते तव भारति।
उत्तर:
अपूर्वः कोऽपि कोशोऽयं विद्यते तव भारति।
२ (घ)
व्ययतो वृद्धिमायाति ______ सञ्चयात्।
उत्तर:
व्ययतो वृद्धिमायाति क्षयमायाति सञ्चयात्।
२ (ङ)
विद्वत्त्वं च ______ च नैव तुल्ये कदाचन।
उत्तर:
विद्वत्त्वं च नृपत्वं च नैव तुल्ये कदाचन।
३ (क)
अधोलिखितानि वाक्यानि बहुवचने परिवर्तयत — विद्यते → ______
उत्तर:
विद्यते → विद्यन्ते।
३ (ख)
याति → ______
उत्तर:
याति → यान्ति।
३ (ग)
वर्धते → ______
उत्तर:
वर्धते → वर्धन्ते।
३ (घ)
पूज्यते → ______
उत्तर:
पूज्यते → पूज्यन्ते।
३ (ङ)
उच्यते → ______
उत्तर:
उच्यते → उच्यन्ते।
क्रियाकलापः(12 questions)
अ-३
“विद्याधनं सर्वधनप्रधानम्” (विद्या कस्मात् कारणात् सर्वश्रेष्ठं धनं वर्तते?) इति विषये स्वविचारान् स्वभाषायाम् अथवा सरलसंस्कृते २-३ वाक्येषु वदन्तु।
उत्तर:
विद्यायाः हरणं कोऽपि चोरः कर्तुं न शक्नोति। (No thief can steal knowledge.)
एतत् धनं व्यये कृते वर्धते, न तु क्षीयते। (This wealth grows when spent, rather than diminishing.)
अतः विद्याधनं सर्वेषु धनेषु श्रेष्ठं वर्तते। (Therefore, the wealth of knowledge is superior to all other forms of wealth.)
ब-१ (क)
विद्याधनं ______ अस्ति। (सर्वधनप्रधानम् / भारकारि)
उत्तर:
विद्याधनं सर्वधनप्रधानम् अस्ति।
ब-१ (ख)
विद्या सञ्चयात् ______ याति। (क्षयम् / वृद्धिम्)
उत्तर:
विद्या सञ्चयात् क्षयम् याति।
ब-१ (ग)
विद्वान् ______ पूज्यते। (स्वदेशे / सर्वत्र)
उत्तर:
विद्वान् सर्वत्र पूज्यते।
ब-२
विशेष्य-विशेषणमेलनम् (उचितं मेलनं कुरुत) — क. अपूर्वः ख. सर्वधनप्रधानम् ग. गुप्तम् १. धनम् २. कोशः ३. विद्या
उत्तर:
क. अपूर्वः — (२) कोशः
ख. सर्वधनप्रधानम् — (१) धनम्
ग. गुप्तम् — (३) विद्या
ब-३ (क)
विद्यारूपि धनं भ्रातृभाज्यम् अस्ति।
उत्तर:
न।
ब-३ (ख)
विद्याधनं व्यये कृते न्यूनं भवति।
उत्तर:
न।
ब-३ (ग)
राजा केवलं स्वदेशे एव पूज्यते।
उत्तर:
आम्।
अ-१
शिक्षकाः पाठे आगतान् श्लोकान् लयेन गायन्तु, तेभ्यः प्रश्नान् च पृच्छन्तु।
उत्तर:
प्रक्रिया — (1) शिक्षकः प्रत्येकं श्लोकं लय-ताल-सहितं सस्वरं गायेत्। (2) छात्राः अनुकुर्वन्तु। (3) शिक्षकः शब्दार्थ-भावार्थ-व्याकरण-विषयान् प्रश्नान् पृच्छेत्। एवं श्रवण-पठन-अवबोधनं त्रिविधं सिध्यति।
अ-२
छात्राः प्रदत्तान् “विद्या-महिमा” इति पाठस्य श्लोकान् सस्वरं (लय-ताल-सहितम्) शुद्धम् उच्चारणं करिष्यन्ति।
उत्तर:
प्रक्रिया — (1) प्रत्येकः श्लोकः पदान्वय-सहितं पठ्यताम्। (2) लय-ताल-रक्षा, वर्णोच्चारण-शुद्धिः च ध्येया। (3) समूहगायनेन कण्ठस्थीकरणं सुकरं भवति। अशुद्धपाठः तत्क्षणं संशोधनीयः।
अ-४
शिक्षकः श्लोकेषु आगतानां शब्दार्थानाम् उपरि कक्षायां छात्रैः सह प्रतियोगिता कारयेत्।
उत्तर:
प्रक्रिया — (1) शिक्षकः श्लोकशब्दं वदति। (2) यः छात्रः प्रथमं शुद्धम् अर्थं वदति, सः अङ्कं लभते। (3) अन्ते विजेतारः घोष्यन्ताम्। एवं शब्दार्थाः क्रीडया कण्ठस्थाः भवन्ति।
अ-५
शिक्षकः श्लोकस्य अर्धपङ्क्तिं वदिष्यति, छात्राः च अग्रिमां पङ्क्तिं मौखिकरूपेण पूरयिष्यन्ति (यथा — “व्यये कृते वर्धते एव नित्यम्...” → “...विद्याधनं सर्वधनप्रधानम्”)।
उत्तर:
प्रक्रिया — (1) शिक्षकः श्लोकस्य पूर्वार्धं वदति। (2) छात्राः स्मरणात् उत्तरार्धं पूर्णं वदन्ति। (3) यथा — “व्यये कृते वर्धते एव नित्यम्...” → “...विद्याधनं सर्वधनप्रधानम्”। एवं श्लोकाः दृढं कण्ठस्थाः भवन्ति।