Class 9 · SanskritNCERT 2026 Revised Syllabus
Chapter 10: सहजः स्वास्थ्यलाभः
R3 book- Iravati
Find complete NCERT solutions for Class 9 Sanskrit, R3 book- Iravati Chapter 10. Every question has a clear, step-by-step answer.
Jump to:
वयम् अभ्यासं कुर्मः(11 questions)
१ (क)
एकपदेन उत्तरत — कस्य फलं त्रिदोषजित् अस्ति?
उत्तर:
आमलकस्य (धात्रीफलस्य)।
१ (ख)
कफवातशामिनी सती श्वास-कासादिषु का हितकरा भवति?
उत्तर:
तुलसी।
१ (ग)
हारिद्रा कस्मात् कारणात् वर्ण्या सिद्धा?
उत्तर:
रक्तप्रसादकत्वात्।
१ (घ)
निम्बफलस्य रसः कीदृशः भवति?
उत्तर:
तिक्तः।
२ (क)
पूर्णवाक्येन उत्तरत — धात्रीफलं रसायनत्वात् किमर्थं शस्यते?
उत्तर:
धात्रीफलं रसायनत्वात् दीर्घायुष्य-बल-वर्ण-ओजः वर्धनाय प्रशस्यते।
२ (ख)
आर्द्रकस्य गुणाः कया सह समानाः निरूपिताः सन्ति?
उत्तर:
आर्द्रकस्य गुणाः शुण्ठ्या सह समाना निरूपिताः सन्ति।
२ (ग)
हारिद्रा केषां रोगाणां नाशं करोति?
उत्तर:
हरिद्रा प्रमेह-त्वग्विकार-रक्तदोष-शोथ-पाण्डुरोग-व्रणेषु उपयोगी भवति।
३ (क)
कोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत — तुलसी ______ स्वभावत्वात् दाहं जनियतुम् अपि शक्नोति। (शीत / उष्ण)
उत्तर:
तुलसी उष्ण स्वभावत्वात् दाहं जनयितुम् अपि शक्नोति।
३ (ख)
निम्बफलम् ______ दोषशोधनपूर्वकं रोगशमनकारि भवति। (आयुर्वेदे / भोजने)
उत्तर:
निम्बफलम् आयुर्वेदे दोषशोधनपूर्वकं रोगप्रशमनकारि भवति।
३ (ग)
आर्द्रकं ______ विपाकयुक्तं भवति। (कटु / मधुर)
उत्तर:
आर्द्रकं कटु विपाकयुक्तं भवति।
४
उचितं मेलनं कुरुत — (१) निम्बः (२) तुलसी (३) आर्द्रकम् (४) आमलकम् (५) हारिद्रा क. रसतः तिक्तं त्रिदोषजित् च अस्ति। ख. अग्निमान्द्ये अरुचौ च हितकरं भवति। ग. कटु-तिक्तरससम्पन्ना हृद्या च भवति। घ. स्वभावतः तिक्तरसप्रधानं कुष्ठघ्नं च भवति। ङ. व्रणशोधन-रोपणकर्मणि सर्वथा शस्ता अस्ति।
उत्तर:
(१) निम्बः — घ. स्वभावतः तिक्तरसप्रधानं कुष्ठघ्नं च भवति।
(२) तुलसी — ग. कटु-तिक्तरससम्पन्ना हृद्या च भवति।
(३) आर्द्रकम् — ख. अग्निमान्द्ये अरुचौ च हितकरं भवति।
(४) आमलकम् — क. रसतः तिक्तं त्रिदोषजित् च अस्ति।
(५) हरिद्रा — ङ. व्रणशोधन-रोपणकर्मणि सर्वथा प्रशस्ता अस्ति।
क्रियाकलापः(4 questions)
१
अभिनय-कला-माध्यमेन वानस्पति-परिचयः — छात्राः कक्षायां पञ्चसमूहेषु विभक्ताः भवेयुः। प्रत्येकं समूहः एकस्याः वनस्पतेः (तुलसी, आमलकं, निम्बः, हरिद्रा, आर्द्रकम्) रूपं धृत्वा आत्मपरिचयं संस्कृतेन प्रस्तौतु।
उत्तर:
निदर्शनम् —
हरिद्रा: "अहं हरिद्रा अस्मि। मम रसः कटु-तिक्तः अस्ति। अहं त्वग्दोषं व्रणं च नाशयामि। मम वर्णः पीतः अस्ति।"
तुलसी: "अहं तुलसी अस्मि। अहं कफ-वातौ शमयामि। श्वासे कासे च अहं हितकरा अस्मि।"
निम्बः: "अहं निम्बः अस्मि। मम फलरसः तिक्तः अस्ति। अहं रक्तदोषं कुष्ठं च हन्ति।"
आमलकम्: "अहं आमलकम् अस्मि। अहं त्रिदोषजित् अस्मि। अहं रसायनः आयुर्वर्धकः च अस्मि।"
आर्द्रकम्: "अहं आर्द्रकम् अस्मि। मम रसः कटुकः अस्ति। अहं अग्निमान्द्यं अरुचिं च नाशयामि।"
२
औषध-पर्ण-चित्रणम् — छात्राः स्वगृहात् उद्यानात् वा एतासां वनस्पतीनां (तुलसी, निम्बः, आमलकम् इत्यादि) पादपानां पर्णानि एकत्रितानि कृत्वा तेषाम् उपयोगेन एकां 'सञ्चिकां' रचयन्तु।
उत्तर:
प्रक्रिया — विविधानाम् औषधीय-पादपानां (तुलसी, निम्बः, आमलकम्, हरिद्रा, आर्द्रकम्) पर्णानि एकत्रीत्य शुष्कानि कारयित्वा कार्डबोर्ड्-उपरि सुन्दरं रूपेण आलेपयन्तु। प्रत्येकस्य पर्णस्य अधः वनस्पतेः नाम तस्य उपयोगश्च संस्कृतेन लिखन्तु — यथा "तुलसी — कफ-वात-शामिनी", "आमलकम् — त्रिदोषजित्, रसायनम्"।
३
विषयः — 'मम गृहे स्वास्थ्य-रक्षक-वनस्पतयः' — छात्राः स्वगृहे पाकशालायाम् उद्याने वा उपलब्धानां वनस्पतीनां सूचीं निर्मान्तु। जननी-जनकयोः साहाय्येन तासाम् आयुर्वेदीयं महत्त्वं ज्ञात्वा संस्कृते पञ्च वाक्यानि सचित्रं लिखन्तु।
उत्तर:
निदर्शन-वाक्यानि —
१. मम गृहे तुलसी-पादपः अस्ति। सा श्वास-कास-रोगेषु हितकरा भवति।
२. आमलकफलं त्रिदोषजित् अस्ति; तत् रसायनत्वात् आयुषं वर्धयति।
३. निम्बः रक्तदोषं कुष्ठं च हन्ति।
४. हरिद्रा व्रण-कण्डू-आदीनां रोगाणां शमनी अस्ति।
५. आर्द्रकं अग्निमान्द्ये अरुचौ च हितकरं भवति।
४
विषयः — 'त्रिदोष-शमन-सारणी' — पाठाधारेण वात-पित्त-कफदोषान् शमयितुं के पादपाः योग्याः इति प्रदर्शयन्तीम् एकां 'भित्तिपत्रिकां' रचयन्तु।
उत्तर:
भित्तिपत्रिका-विषयसूची —
वातशमनाय — आमलकम् (अम्लत्वात् वातं हन्ति), आर्द्रकम्।
पित्तशमनाय — आमलकम् (माधुर्यात् पित्तं हन्ति), निम्बः।
कफशमनाय — तुलसी (कफ-वात-शामिनी), हरिद्रा (कण्डू-कुष्ठघ्नी)।
चित्रैः सह प्रत्येकस्य पादपस्य गुणाः संस्कृतेन स्पष्टीकृत्य भित्तिपत्रिका रचनीया।