Class 9 · SanskritNCERT 2026 Revised Syllabus
Chapter 8: बिलस्य वाणी न कदापि मे श्रुता
R3 book- Iravati
Find complete NCERT solutions for Class 9 Sanskrit, R3 book- Iravati Chapter 8. Every question has a clear, step-by-step answer.
Jump to:
वयम् अभ्यासं कुर्मः(16 questions)
१ (क)
उदाहरणम् अनुसृत्य एकपदेन उत्तरं लिखत — सिंहस्य नाम किम्?
उत्तर:
खरनखरः।
१ (ख)
गुहायाः स्वामी कः आसीत्?
उत्तर:
दधिपुच्छः (अथवा शृगालः)।
१ (ग)
सिंहः कदा गुहायाः समीपे आगतः?
उत्तर:
सूर्यास्तसमये।
१ (घ)
हस्तपादादिकाः क्रियाः केषां न प्रवर्तन्ते?
उत्तर:
भयसन्त्रस्तमनसाम्।
१ (ङ)
गुहा केन प्रतिध्वनिता?
उत्तर:
उच्चगर्जनेन (अथवा सिंहेन)।
२ (क)
उदाहरणम् अनुसृत्य पिटकातः अव्ययपदानि चित्वा वाक्यानि पूरयत — पिटका — सदा, बहिः, दूरम्, तावत्, तर्हि, तदा यदा सूर्यः उदेति, ______ सर्वत्र प्रकाशः भवति।
उत्तर:
यदा सूर्यः उदेति, तदा सर्वत्र प्रकाशः भवति।
२ (ख)
सूर्यः ______ पूर्वदिशि एव उदेति।
उत्तर:
सूर्यः सदा पूर्वदिशि एव उदेति।
२ (ग)
शृगालः गुहायाः ______ आसीत्।
उत्तर:
शृगालः गुहायाः बहिः आसीत्।
२ (घ)
सः यावत् पश्यति, ______ सिंहपदपद्धतिः दृश्यते।
उत्तर:
सः यावत् पश्यति, तावत् सिंहपदपद्धतिः दृश्यते।
२ (ङ)
शृगालः ततः ______ पलायमानः अभवत्।
उत्तर:
शृगालः ततः दूरम् पलायमानः अभवत्।
२ (च)
यदि सफलताम् इच्छसि, ______ आलस्यं त्यज।
उत्तर:
यदि सफलताम् इच्छसि, तर्हि आलस्यं त्यज।
३ (क)
रेखाङ्कितपदानि आधृत्य यथोदाहरणं प्रश्नवाक्यनिर्माणं कुरुत — खरनखरः वने प्रतिवसति स्म।
उत्तर:
खरनखरः कुत्र प्रतिवसति स्म?
३ (ख)
महतीं गुहां दृष्ट्वा सिंहः अचिन्तयत्।
उत्तर:
कीदृशीं गुहां दृष्ट्वा सिंहः अचिन्तयत्?
३ (ग)
शृगालः भयेन अचिन्तयत्।
उत्तर:
शृगालः केन अचिन्तयत्?
३ (घ)
शृगालः दूरं पलायितः।
उत्तर:
शृगालः कियत् पलायितः?
३ (ङ)
विचार्य सिंहः शृगालस्य आह्वानम् अकरोत्।
उत्तर:
विचार्य सिंहः कस्य आह्वानम् अकरोत्?
क्रियाकलापः(5 questions)
१ (क)
‘संकटसमये धैर्यस्य महत्त्वम् भवति’ इति भावं कथायाः अनुसारं चर्चयत।
उत्तर:
कथायां शृगालः संकटसमये भयभीतः न अभवत्, अपितु धैर्येण विचारं कृत्वा स्वात्मानं अरक्षत्। संकटकाले धैर्यमेव मनुष्यस्य परमं मित्रं भवति।
१ (ख)
‘बुद्धिः बलात् श्रेष्ठा भवति’ इति शृगालस्य बुद्धिमत्ताम् आधारीकृत्य परस्परं चर्चा कुरुत।
उत्तर:
सिंहः बलवान् आसीत् परन्तु शृगालः बुद्धिमत्तायाः प्रयोगं कृत्वा तं वञ्चयित्वा स्वप्राणान् अरक्षत्। एतेन सिद्धम् यत् बुद्धिशक्तिः शारीरिकबलात् सदैव श्रेष्ठा भवति।
१ (ग)
भवतः जीवनस्य कमपि अनुभवम् चर्चयत यदा प्रत्युत्पन्नमतित्वेन भवान् सङ्कटात् मुक्तः अभवत्।
उत्तर:
यदा वयं सहसा आगते संकटे शीघ्रं बुद्ध्या उपायं चिन्तयामः, तदा जटिलसमस्यातः अपि सुलभतया मुक्ताः भवामः।
२ (क)
अनुच्छेदः — "यदि भवतः समक्षं भयस्य किमपि कारणं भवेत् तर्हि किं करिष्यति?"
उत्तर:
यदि मम समक्षं कदापि भयस्य किमपि कारणं भवेत्, तर्हि अहं भयभीता न भविष्यामि। अहं धैर्येण शान्तचित्तेन च तस्याः स्थितेः सामनां करिष्यामि। अहं स्वस्य प्रत्युत्पन्नमतित्वात् (चतुरतायाः) उपयोगं कृत्वा संकटस्य उपायं चिन्तयिष्यामि। आवश्यकतायाम् अहं ज्येष्ठानां शिक्षकाणां च सहायतां ग्रहीष्यामि।
२ (ख)
सिंहस्य चित्रं निर्माय तस्य विषये पञ्च संस्कृतवाक्यानि लिखत।
उत्तर:
क. सिंहः वनानाम् राजा (वनराजः) भवति।
ख. सः अतीव पराक्रमी बलवान् च पशुः अस्ति।
ग. सिंहः मांसाहारी जीवः अस्ति तथा गुहायां निवसति।
घ. तस्य उच्चगर्जनं श्रुत्वा वने सर्वे पशवः भयभीताः भवन्ति।
ङ. सिंहः भारतस्य राष्ट्रियचिन्हे अपि शोभते।