Class 9 · SanskritNCERT 2026 Revised Syllabus
Chapter 7: विद्यामहिमा
क्रियाकलापः — 12 questions with step-by-step answers.
क्रियाकलापः(12 questions)
अ-३
“विद्याधनं सर्वधनप्रधानम्” (विद्या कस्मात् कारणात् सर्वश्रेष्ठं धनं वर्तते?) इति विषये स्वविचारान् स्वभाषायाम् अथवा सरलसंस्कृते २-३ वाक्येषु वदन्तु।
उत्तर:
विद्यायाः हरणं कोऽपि चोरः कर्तुं न शक्नोति। (No thief can steal knowledge.)
एतत् धनं व्यये कृते वर्धते, न तु क्षीयते। (This wealth grows when spent, rather than diminishing.)
अतः विद्याधनं सर्वेषु धनेषु श्रेष्ठं वर्तते। (Therefore, the wealth of knowledge is superior to all other forms of wealth.)
ब-१ (क)
विद्याधनं ______ अस्ति। (सर्वधनप्रधानम् / भारकारि)
उत्तर:
विद्याधनं सर्वधनप्रधानम् अस्ति।
ब-१ (ख)
विद्या सञ्चयात् ______ याति। (क्षयम् / वृद्धिम्)
उत्तर:
विद्या सञ्चयात् क्षयम् याति।
ब-१ (ग)
विद्वान् ______ पूज्यते। (स्वदेशे / सर्वत्र)
उत्तर:
विद्वान् सर्वत्र पूज्यते।
ब-२
विशेष्य-विशेषणमेलनम् (उचितं मेलनं कुरुत) — क. अपूर्वः ख. सर्वधनप्रधानम् ग. गुप्तम् १. धनम् २. कोशः ३. विद्या
उत्तर:
क. अपूर्वः — (२) कोशः
ख. सर्वधनप्रधानम् — (१) धनम्
ग. गुप्तम् — (३) विद्या
ब-३ (क)
विद्यारूपि धनं भ्रातृभाज्यम् अस्ति।
उत्तर:
न।
ब-३ (ख)
विद्याधनं व्यये कृते न्यूनं भवति।
उत्तर:
न।
ब-३ (ग)
राजा केवलं स्वदेशे एव पूज्यते।
उत्तर:
आम्।
अ-१
शिक्षकाः पाठे आगतान् श्लोकान् लयेन गायन्तु, तेभ्यः प्रश्नान् च पृच्छन्तु।
उत्तर:
प्रक्रिया — (1) शिक्षकः प्रत्येकं श्लोकं लय-ताल-सहितं सस्वरं गायेत्। (2) छात्राः अनुकुर्वन्तु। (3) शिक्षकः शब्दार्थ-भावार्थ-व्याकरण-विषयान् प्रश्नान् पृच्छेत्। एवं श्रवण-पठन-अवबोधनं त्रिविधं सिध्यति।
अ-२
छात्राः प्रदत्तान् “विद्या-महिमा” इति पाठस्य श्लोकान् सस्वरं (लय-ताल-सहितम्) शुद्धम् उच्चारणं करिष्यन्ति।
उत्तर:
प्रक्रिया — (1) प्रत्येकः श्लोकः पदान्वय-सहितं पठ्यताम्। (2) लय-ताल-रक्षा, वर्णोच्चारण-शुद्धिः च ध्येया। (3) समूहगायनेन कण्ठस्थीकरणं सुकरं भवति। अशुद्धपाठः तत्क्षणं संशोधनीयः।
अ-४
शिक्षकः श्लोकेषु आगतानां शब्दार्थानाम् उपरि कक्षायां छात्रैः सह प्रतियोगिता कारयेत्।
उत्तर:
प्रक्रिया — (1) शिक्षकः श्लोकशब्दं वदति। (2) यः छात्रः प्रथमं शुद्धम् अर्थं वदति, सः अङ्कं लभते। (3) अन्ते विजेतारः घोष्यन्ताम्। एवं शब्दार्थाः क्रीडया कण्ठस्थाः भवन्ति।
अ-५
शिक्षकः श्लोकस्य अर्धपङ्क्तिं वदिष्यति, छात्राः च अग्रिमां पङ्क्तिं मौखिकरूपेण पूरयिष्यन्ति (यथा — “व्यये कृते वर्धते एव नित्यम्...” → “...विद्याधनं सर्वधनप्रधानम्”)।
उत्तर:
प्रक्रिया — (1) शिक्षकः श्लोकस्य पूर्वार्धं वदति। (2) छात्राः स्मरणात् उत्तरार्धं पूर्णं वदन्ति। (3) यथा — “व्यये कृते वर्धते एव नित्यम्...” → “...विद्याधनं सर्वधनप्रधानम्”। एवं श्लोकाः दृढं कण्ठस्थाः भवन्ति।