Class 9 · SanskritNCERT 2026 Revised Syllabus
Chapter 2: सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः (0904SK02)
R1 and R2 book- Sharda
Chapter code: 0904sk02 · Book: R1 and R2 book- Sharda · Class 9 Sanskrit
Find complete NCERT solutions for Class 9 Sanskrit, R1 and R2 book- Sharda Chapter 2. Every question has a clear, step-by-step answer for chapter code 0904SK02.
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः(30 questions)
१ (क)
एकपदेन उत्तरं लिखत — वास्तविकसुखस्य आधारः कः?
उत्तर:
धर्मः ।
१ (ख)
कस्य अभावात् स्वकर्तव्यपालनं कठिनं भवति?
उत्तर:
धनस्य ।
१ (ग)
स्वस्थः आर्थिकव्यवहारः कतिविधः भवति?
उत्तर:
त्रिविधः ।
१ (घ)
कीदृशः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः?
उत्तर:
अस्वस्थः ।
१ (ङ)
स्वावलम्बनं कस्य मूलं वर्तते?
उत्तर:
स्वाभिमानस्य ।
१ (च)
जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः किं पूर्यते?
उत्तर:
घटः ।
२ (क)
पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत — “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः” इतीदं प्रसिद्धं वाक्यं कस्मिन् ग्रन्थे प्राप्यते?
उत्तर:
इदं वाक्यं कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रे प्राप्यते ।
२ (ख)
सामान्यजीवने कासाम् आवश्यकतानां पूर्त्यर्थं धनम् आवश्यकम्?
उत्तर:
सामान्यजीवने अन्नं वस्त्रम् आवासः, शिक्षा इत्यादीनाम् आवश्यकतानां पूर्त्यर्थं धनम् आवश्यकम् ।
२ (ग)
ब्राह्मे मुहूर्ते कयोः चिन्तनम् आवश्यकम्?
उत्तर:
ब्राह्मे मुहूर्ते धर्मार्थयोः चिन्तनम् आवश्यकम् ।
२ (घ)
जनः केन स्वावलम्बी भवति?
उत्तर:
जनः सञ्चयस्य अभ्यासेन स्वावलम्बी भवति ।
२ (ङ)
लघुलघुसञ्चयः अपि कालान्तरे केन रूपेण वर्धते?
उत्तर:
लघुलघुसञ्चयः अपि कालान्तरे चक्रवृद्ध्यंशेन वर्धते ।
३ (क)
वाक्येन सह ग्रन्थस्य सम्मेलनं कुरुत — जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः।
उत्तर:
जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः → ४. चाणक्यनीतिः
३ (ख)
ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत्।
उत्तर:
ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत् → १. गरुडपुराणम्
३ (ग)
सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्।
उत्तर:
सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम् → २. मनुस्मृतिः
३ (घ)
सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः।
उत्तर:
सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः → ३. अर्थशास्त्रम्
४ (क)
रेखाङ्कितपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — सुखस्य मूलं धर्मः।
उत्तर:
कस्य मूलं सुखम्? अथवा कस्य? (रेखाङ्कितपदं — धर्मः)
४ (ख)
दिनस्य आरम्भे धर्मार्थयोः चिन्तनम् आवश्यकम्।
उत्तर:
कयोः चिन्तनम् आवश्यकम्? (रेखाङ्कितपदं — धर्मार्थयोः)
४ (ग)
सन्मार्गेण एव धनार्जनं करणीयम्।
उत्तर:
किम् करणीयम्? अथवा किम्? (रेखाङ्कितपदं — धनार्जनम्)
४ (घ)
अनैतिकः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः।
उत्तर:
कीदृशः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः? (रेखाङ्कितपदं — अनैतिकः)
४ (ङ)
संकटकाले स्वाभिमानिजनः अन्यजनस्य आर्थिकसहायतां नापेक्षते।
उत्तर:
कः अन्यजनस्य आर्थिकसहायतां नापेक्षते? (रेखाङ्कितपदं — स्वाभिमानिजनः)
५ (क)
उचितैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयत — लभ् — __________ — लभेते — लभन्ते
उत्तर:
लभ् → लभते → लभेते → लभन्ते
५ (ख)
अपेक्ष् — अपेक्षते — __________ — अपेक्षन्ते
उत्तर:
अपेक्ष् → अपेक्षते → अपेक्षेते → अपेक्षन्ते
५ (ग)
वर्ध् — __________ — वर्धेते — __________
उत्तर:
वर्ध् → वर्धते → वर्धेते → वर्धन्ते
५ (घ)
सेव् — __________ — __________ — सेवन्ते
उत्तर:
सेव् → सेवते → सेवेते → सेवन्ते
५ (ङ)
मोद् — मोदते — __________ — __________
उत्तर:
मोद् → मोदते → मोदेते → मोदन्ते
६ (क)
“सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः” इत्यस्य मुख्य आशयः कः अस्ति?
- a.(१) सुखस्य आधारः केवलम् अर्थः एव।
- b.(२) धर्मस्य आधारः केवलं सुखम् एव।
- c.(३) धर्मस्य आधारः अर्थः, सुखस्य आधारः धर्मः।
- d.(४) सुखं, धर्मः, अर्थः — एतेषां मध्ये सम्बन्धः नास्ति।
उत्तर:
३. धर्मस्य आधारः अर्थः, सुखस्य आधारः धर्मः ।
६ (ख)
गरुडपुराणे किम् उपदिष्टम् अस्ति?
- a.(१) रात्रौ धनस्य चिन्तनं करणीयम्।
- b.(२) प्रभाते धर्मार्थयोः चिन्तनं करणीयम्।
- c.(३) केवलं धर्मचिन्तनं करणीयम्।
- d.(४) केवलम् अर्थचिन्तनं करणीयम्।
उत्तर:
२. प्रभाते धर्मार्थयोः चिन्तनं करणीयम् ।
६ (ग)
“सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्” इत्यस्य तात्पर्यं किम्?
- a.(१) जलशौचमेव श्रेष्ठम्।
- b.(२) मृद्वारिशौचमेव श्रेष्ठम्।
- c.(३) अर्थशौचं सर्वोपरि, अन्यविधशौचेभ्यः श्रेयः।
- d.(४) शौचस्य आवश्यकता नास्ति।
उत्तर:
३. अर्थशौचं सर्वोपरि, अन्यविधशौचेभ्यः श्रेयः ।
६ (घ)
छात्रैः क्रियमाणः अपव्ययः कः?
- a.(१) स्वास्थ्यलाभाय व्ययः।
- b.(२) विद्यार्जनाय व्ययः।
- c.(३) आडम्बरयुक्तः प्रदर्शनात्मकः व्ययः।
- d.(४) आत्मसुरक्षायै व्ययः।
उत्तर:
३. आडम्बरयुक्तः प्रदर्शनात्मकः व्ययः ।
६ (ङ)
“जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः” इति वाक्यं कः अवदत्?
- a.(१) बृहस्पतिः
- b.(२) चाणक्यः
- c.(३) मनुः
- d.(४) याज्ञवल्क्यः
उत्तर:
२. चाणक्यः ।