Class 9 · SanskritNCERT 2026 Revised Syllabus
Chapter 9: कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः (0904SK09)
R1 and R2 book- Sharda
Chapter code: 0904sk09 · Book: R1 and R2 book- Sharda · Class 9 Sanskrit
Find complete NCERT solutions for Class 9 Sanskrit, R1 and R2 book- Sharda Chapter 9. Every question has a clear, step-by-step answer for chapter code 0904SK09.
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः(49 questions)
१ (क)
एकपदेन उत्तरत — भीमस्य जननी का ?
उत्तर:
भीमस्य जननी कुन्ती ।
१ (ख)
कुन्त्या निश्चितं कः न समर्थयति ?
उत्तर:
युधिष्ठिरः कुन्त्याः निश्चितं न समर्थयति ।
१ (ग)
पाण्डवानाम् उपकर्ता कः ?
उत्तर:
पाण्डवानाम् उपकर्ता विप्रः (ब्राह्मणः) ।
१ (घ)
कं चिन्तयन् दुर्योधनः निद्रां न लभते ?
उत्तर:
भीमं चिन्तयन् दुर्योधनः निद्रां न लभते ।
१ (ङ)
पाण्डवाः कुत्र निवसन्ति स्म ?
उत्तर:
पाण्डवाः एकचक्रनगरे निवसन्ति स्म ।
१ (च)
भरतवंशप्रदीपः कः ?
उत्तर:
भरतवंशप्रदीपः भीमः ।
१ (छ)
कः भृशं परिदेवयते ?
उत्तर:
तपस्वी (ब्राह्मणः) भृशं परिदेवयते ।
२ (क)
पूर्णवाक्येन उत्तरत — “भैक्षप्रदानेन ……” इति श्लोकानुसारं सनातनः धर्मः कः ?
उत्तर:
“भैक्षप्रदानेन …” इति श्लोकानुसारं ‘कृतं प्रतिकृतं भूयात्’ एषः सनातनः धर्मः भवति ।
२ (ख)
बकनामा दैत्यः कुत्र वसति ?
उत्तर:
बकनामा दैत्यः एकचक्रस्य पुरस्य समीपे पर्वते वसति ।
२ (ग)
कुन्ती किं प्रतिश्रुतवती ?
उत्तर:
ब्राह्मणपरिवारस्य दुःस्थितिं ज्ञात्वा कुन्ती प्रतिश्रुतवती यत् स्वपुत्रेषु एकं बकासुरस्य समीपं प्रेषयामि इति ।
२ (घ)
भीमस्य अग्रजः कः ?
उत्तर:
भीमस्य अग्रजः युधिष्ठिरः आसीत् ।
२ (ङ)
का प्रत्यादेशं न अर्हति ?
उत्तर:
कुन्ती प्रत्यादेशं न अर्हति ।
२ (च)
पौराः बकासुराय कथं बलिम् आहरन्ति ?
उत्तर:
पौराः बकासुराय पर्यायक्रमेण बलिम् आहरन्ति ।
२ (छ)
क्षत्रियाणां धर्मः कः ?
उत्तर:
नररक्षणं क्षत्रियाणां धर्मः अस्ति ।
३
अधस्तात् दत्तानि वाक्यानि केन कं प्रति उक्तानि इति निर्दिशत —
उत्तर:
केन / कया – कं / कां प्रति
१. भीमेन – युधिष्ठिरम्
२. भीमेन – अर्जुनम्
३. भीमेन – कुन्तीम्
४. सहदेवेन – भीमम्
५. युधिष्ठिरेण – कुन्तीम्
६. बकासुरेण – भीमम्
४ (क)
सन्धिं विभज्य सन्धिनाम लिखत — सम्यगनुष्ठितम्
उत्तर:
सम्यक् + अनुष्ठितम् – (व्यञ्जन सन्धिः)
४ (ख)
पुरस्यादूरवर्तिनि पर्वते वसति बकनामा दैत्यः ।
उत्तर:
पुरस्य + अदूरवर्तिनि – (दीर्घ सन्धिः)
४ (ग)
श्रुतं तस्य दुरात्मनो वृत्तम् ।
उत्तर:
दुरात्मनः + वृत्तम् – (विसर्ग सन्धिः)
४ (घ)
भोज्यसमाहारे मानुषोऽपि तस्मै प्रेषयितव्यः।
उत्तर:
मानुषः + अपि – (विसर्ग सन्धिः)
४ (ङ)
मातः! नास्त्यत्र किमप्यनुशोचितव्यम्।
उत्तर:
नास्ति + अत्र – (यण् सन्धिः)
४ (च)
क्षत्रियाण्या यदुचितं तदनुष्ठितम्।
उत्तर:
यत् + उचितं – (व्यञ्जन सन्धिः)
४ (छ)
स खल्वेक पुत्रस्तपस्वी भृशं परिदेवयते ।
उत्तर:
पुत्रः + तपस्वी – (विसर्ग सन्धिः)
४ (ज)
कथं नु त्वया सङ्कल्पितम् ।
उत्तर:
सम् + कल्पितम् – (व्यञ्जन सन्धिः)
४ (झ)
धर्मसङ्ग्रहोऽत्र द्रष्टव्यः ।
उत्तर:
धर्मसङ्ग्रहः + अत्र – (विसर्ग सन्धिः)
४ (ञ)
मानुषभोजी स राक्षस इति श्रूयते ।
उत्तर:
सः + राक्षसः – (विसर्ग सन्धिः)
५
पर्यायवाचि पदानां मेलनं कुरुत — (क) आयोधनम् – १. ब्राह्मणः (ख) विप्रः – २. जननी (ग) असुरः – ३. अग्निः (घ) अम्ब – ४. दैत्यः (ङ) हुताशनः – ५. युद्धम्
उत्तर:
पर्यायमेलनम् —
(क) आयोधनम् – ५. युद्धम्
(ख) विप्रः – १. ब्राह्मणः
(ग) असुरः – ४. दैत्यः
(घ) अम्ब – २. जननी
(ङ) हुताशनः – ३. अग्निः
६ (क)
विपरीतार्थकं शब्दं लिखत — उपकृतः
उत्तर:
उपकृतः – अपकृतः
६ (ख)
अग्रजस्य
उत्तर:
अग्रजस्य – अनुजस्य
६ (ग)
उचितम्
उत्तर:
उचितम् – अनुचितम्
६ (घ)
हर्षः
उत्तर:
हर्षः – दुःख / शोकः
७ (क)
मञ्जूषातः समुचितं विशेषणपदं चित्वा लिखत — (मञ्जूषा: क्षत्रियाणी, शकटपूरं, प्रतिवेशी, खरदंष्ट्रः, जठरस्थः, कौन्तेयः, पीवरौ) — ………… मृष्टान्नम्
उत्तर:
शकटपूरं मृष्टान्नम्
७ (ख)
………… ब्राह्मणः
उत्तर:
प्रतिवेशी ब्राह्मणः
७ (ग)
………… मृगाधिपः
उत्तर:
खरदंष्ट्रः मृगाधिपः
७ (घ)
………… भीमः
उत्तर:
कौन्तेयः भीमः
७ (ङ)
………… कुन्ती
उत्तर:
क्षत्रियाणी कुन्ती
७ (च)
………… हुताशनः
उत्तर:
जठरस्थः हुताशनः
८ (क)
समस्तपदं लिखत — वीरस्य भुजयोः बलम् आश्रित्य वयं सुखं शेमहे ।
उत्तर:
भुजयोः बलम् – भुजबलम्
८ (ख)
भवता धर्माणां सङ्ग्रहः द्रष्टव्यः ।
उत्तर:
धर्माणां सङ्ग्रहः – धर्मसङ्ग्रहः
८ (ग)
नहि मातुः आज्ञा प्रत्यादेशमर्हति ।
उत्तर:
मातुः आज्ञा – मातुराज्ञा
८ (घ)
धनुः धरति इति अहम् अनुगमिष्यामि ।
उत्तर:
धनुः धरति – धनुर्धरः
८ (ङ)
नहि खरदंष्ट्रः मृगाणाम् अधिपः सहायमपेक्षते ।
उत्तर:
मृगाणाम् अधिपः – मृगाधिपः
८ (च)
अस्य पुरस्य न दूरे वर्तते पर्वते वसति बकनामा दैत्यः।
उत्तर:
न दूरे वर्तते – अदूरवर्तिनि
९
अधोलिखितवाक्यानाम् उचितभावैः सह सम्मेलनं कुरुत — (क) धनुर्धरोऽहमनुगमिष्यामि। – २. निराशा (ख) भीमस्य प्रेषणं कथं नु त्वया सङ्कल्पितम् ? – १. हासः (ग) अपि हस्तद्वयेन भोक्ष्यसे ? – ३. ग्लानिः (घ) हनिष्यामि तं दुरात्मानम्। – ४. अधिकारः (ङ) स खल्वेकपुत्रस्तपस्वी भृशं परिदेवयते । – ५. ओजः (च) मानुषापसद, परिवेषय मे भोजनम् । – ६. धैर्यम्
उत्तर:
भाव-मेलनम् —
(क) धनुर्धरोऽहमनुगमिष्यामि । – ४. अधिकारः
(ख) भीमस्य प्रेषणं कथं नु त्वया सङ्कल्पितम् ? – ६. धैर्यम्
(ग) अपि हस्तद्वयेन भोक्ष्यसे ? – २. निराशा
(घ) हनिष्यामि तं दुरात्मानम् । – ५. ओजः
(ङ) स खल्वेकपुत्रस्तपस्वी भृशं परिदेवयते । – २. निराशा
(च) मानुषापसद, परिवेषय मे भोजनम् । – ३. ग्लानिः
१० (क)
वाच्यपरिवर्तनं कुरुत — कर्मवाच्यम् से कर्तृवाच्यम् — क्षत्रियाण्या अनुष्ठितम्।
उत्तर:
यथा — भवत्या प्रतिश्रुतम् → भवती प्रतिश्रुतवती ।
१० (ख)
भवत्या सज्जीक्रियताम्।
उत्तर:
भवत्या सज्जीक्रियताम् ।
१० (ग)
भवत्या उपक्षिप्तम् ।
उत्तर:
भवत्या उपक्षिप्तम्।
१० (घ)
त्वया सङ्कल्पितम् ।
उत्तर:
त्वया सङ्कल्पितम्।
१० (ङ)
भवता धर्मसङ्ग्रहः द्रष्टव्यः ।
उत्तर:
भवता धर्मसङ्ग्रहः द्रष्टव्यः ।
१० (च)
मानुषापसद, परिवेषय मे भोजनम् ।
उत्तर:
पौरजनैः मानुषः प्रेषयितव्यः।