Class 9 · SanskritNCERT 2026 Revised Syllabus
Chapter 4: न खलु वयस्तेजसो हेतुः (0904SK04)
R1 and R2 book- Sharda
Chapter code: 0904sk04 · Book: R1 and R2 book- Sharda · Class 9 Sanskrit
Find complete NCERT solutions for Class 9 Sanskrit, R1 and R2 book- Sharda Chapter 4. Every question has a clear, step-by-step answer for chapter code 0904SK04.
Jump to:
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः(39 questions)
१ (क)
पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत — खुदीरामस्य जन्म कुत्र अभवत्?
उत्तर:
खुदीरामस्य जन्म बङ्गप्रान्तस्य मेदिनीपुरनामके जनपदे मोहोबनी-ग्रामे अभवत् ।
१ (ख)
खुदीरामः किमर्थं व्यथितः भवति स्म?
उत्तर:
खुदीरामः देशवासिषु जायमानान् अत्याचारान् दृष्ट्वा व्यथितः भवति स्म ।
१ (ग)
सत्येन्द्रनाथः किम् उपदिष्टवान्?
उत्तर:
सत्येन्द्रनाथः उपदिष्टवान् यत् – “क्रान्तिकार्यं कर्तुं शरीरं वज्रसदृशं दृढं, बुद्धिः असिधारा इव तीक्ष्णा, मनः गङ्गाजलमिव निर्मलं च भवेत्” ।
१ (घ)
खुदीरामः कदा पर्यन्तं पादत्राणं न धरिष्यामि इति प्रतिज्ञातवान्?
उत्तर:
खुदीरामः प्रतिज्ञातवान् यत् “यावत् भारतम् आङ्ग्लशासनात् मुक्तं न भविष्यति तावत् पादत्राणं न धरिष्यामि” ।
१ (ङ)
किमर्थं न्यायाधीशः आङ्ग्लाः अधिकारिणः च चकिताः?
उत्तर:
मृत्युदण्डस्य उद्घोषणं श्रुत्वा अपि खुदीरामस्य मुखे भयं दुःखं वा नासीत् प्रत्युत प्रसन्नता, शान्तिः, तृप्तिः, तेजः च आसीत्, तत् दृष्ट्वा ते चकिताः ।
२ (क)
सत्यम् / असत्यम् इति सूचयत — देशभक्तानां जीवनं राष्ट्राय समर्पितं भवति।
उत्तर:
सत्यम् ।
२ (ख)
निर्दयः किङ्ग्ज़फोर्ड् बालान् अपि दण्डयति स्म।
उत्तर:
सत्यम् ।
२ (ग)
खुदीरामस्य आक्रमणेन किङ्ग्ज़फोर्ड् मृतः।
उत्तर:
असत्यम् ।
२ (घ)
खुदीरामः किङ्ग्ज़फोर्ड्-महोदयस्य रथस्य उपरि विस्फोटकं क्षिप्तवान्।
उत्तर:
सत्यम् ।
२ (ङ)
खुदीरामः बालानां सङ्घटनं कृत्वा पदयात्राम् आयोजयति स्म।
उत्तर:
सत्यम् ।
३ (क)
संवत्सराणां शब्दानाम् अङ्कैः सह मेलनं कुरुत — सप्तचत्वारिंशदधिक-नवदशशततमं वर्षम्
उत्तर:
सप्तचत्वारिंशदधिक-नवदशशततमं वर्षम् → १९४७ (१८९९ + ४७ + १ = १९४७)
३ (ख)
अष्टाधिक-नवदशशततमं वर्षम्
उत्तर:
अष्टाधिक-नवदशशततमं वर्षम् → १९०८
३ (ग)
पञ्चाशदुत्तर-नवदशशततमं वर्षम्
उत्तर:
पञ्चाशदुत्तर-नवदशशततमं वर्षम् → १९५०
३ (घ)
पञ्चाधिक-नवदशशततमं वर्षम्
उत्तर:
पञ्चाधिक-नवदशशततमं वर्षम् → १९०५
३ (ङ)
नवाशीत्यधिक-अष्टादशशततमं वर्षम्
उत्तर:
नवाशीत्यधिक-अष्टादशशततमं वर्षम् → १८८९
४
पदानि आधृत्य चित्रं दृष्ट्वा पञ्च वाक्यानि लिखत।
उत्तर:
(क) इदं उद्यानस्य चित्रम् अस्ति।
(ख) अत्र सूर्यः उदयति, गगने मेघाः पक्षिणः च सन्ति।
(ग) उद्याने केचन बालकाः क्रीडन्ति, एकः बालकः च द्विचक्रिकां चालयति।
(घ) दूरे पर्वताः वृक्षाः गृहाणि च दृश्यन्ते।
(ङ) उद्याने पुष्पाणि विकसन्ति, सर्वत्र स्वच्छता अस्ति।
५ (क)
सन्धिच्छेदं कुरुत — इत्यादयः
उत्तर:
इत्यादयः = इति + आदयः
५ (ख)
सर्वेऽपि
उत्तर:
सर्वेऽपि = सर्वे + अपि
५ (ग)
कश्चित्
उत्तर:
कश्चित् = कः + चित्
५ (घ)
प्रत्येकम्
उत्तर:
प्रत्येकम् = प्रति + एकम्
५ (ङ)
वयस्तेजसः
उत्तर:
वयस्तेजसः = वयः + तेजसः
५ (च)
अचिरादेव
उत्तर:
अचिरादेव = अचिरात् + एव
६ (क)
विग्रहवाक्यं दृष्ट्वा पाठ्यपुस्तकात् समस्तपदानि चित्वा पूरयत — देशस्य भक्ताः
उत्तर:
देशस्य भक्ताः → देशभक्ताः
६ (ख)
बालः च क्रान्तिवीरः च
उत्तर:
बालः च क्रान्तिवीरः च → बालक्रान्तिवीरः
६ (ग)
वज्रेण सदृशम्
उत्तर:
वज्रेण सदृशम् → वज्रसदृशम्
६ (घ)
असेः धारा
उत्तर:
असेः धारा → असिधारा
६ (ङ)
मृत्युः एव दण्डः
उत्तर:
मृत्युः एव दण्डः → मृत्युदण्डः
६ (च)
न साधारणः
उत्तर:
न साधारणः → असाधारणः
६ (छ)
निर्गता दया यस्मात् सः
उत्तर:
निर्गता दया यस्मात् सः → निर्दयः
७ (क)
वाक्यानि सूचनानुसारं परिवर्तयत — वन्दे मातरम् इत्यादयः घोषणाः भवन्ति स्म। (लङ्-लकारः) (यथा – खुदीरामः हुतात्मा जातः। → खुदीरामः हुतात्मा अजायत।)
उत्तर:
वन्दे मातरम् इत्यादयः घोषणाः अभवन् ।
७ (ख)
सत्येन्द्रनाथः खुदीरामम् उपादिशत्। (क्तवतु-प्रत्ययः)
उत्तर:
सत्येन्द्रनाथः खुदीरामम् उपदिष्टवान् ।
७ (ग)
सः नवमीं कक्षां पूर्णां कर्तुं न शक्तवान्। (लङ्-लकारः)
उत्तर:
सः नवमीं कक्षां पूर्णां कर्तुं न अशक्नोत् ।
७ (घ)
क्रान्तिवीराः आङ्ग्लानां मनसि आतङ्कम् अजनयन्। (स्म)
उत्तर:
क्रान्तिवीराः आङ्ग्लानां मनसि आतङ्कं जनयन्ति स्म ।
७ (ङ)
प्रफुल्लः भुशुण्ड्या गोलिकाप्रहारं कृतवान्। (लङ्-लकारः)
उत्तर:
प्रफुल्लः भुशुण्ड्या गोलिकाप्रहारम् अकरोत् ।
८ (क)
चित्-प्रत्ययान्तपदानि प्रयुज्य रिक्तस्थाने पूर्णवाक्यं लिखत — बालकः गच्छति। मञ्जूषा – कश्चित्, काचित्, किञ्चित्, कुत्रचित्, कदाचित्।
उत्तर:
कश्चित् बालकः गच्छति ।
८ (ख)
बालिका गच्छति।
उत्तर:
काचित् बालिका गच्छति ।
८ (ग)
फलं खादतु।
उत्तर:
किञ्चित् फलं खादतु ।
८ (घ)
लेखनी लुप्ता।
उत्तर:
कुत्रचित् लेखनी लुप्ता ।
८ (ङ)
सः आगच्छेत्।
उत्तर:
कदाचित् सः आगच्छेत् ।
स्वाध्यायान्मा प्रमदः(11 questions)
१ (क)
युगलपदानि (यदा-तदा, यथा-तथा, यद्यपि-तथापि) प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत — सुभाषचंद्रः वदति ………… भवन्तः मह्यं रुधिरं यच्छन्तु अहं भवद्भ्यः स्वातन्त्र्यं प्रयच्छामि …………।
उत्तर:
सुभाषचंद्रः वदति यदा भवन्तः मह्यं रुधिरं यच्छन्तु तदा अहं भवद्भ्यः स्वातन्त्र्यं प्रयच्छामि ।
१ (ख)
……….. अर्जुनः भीष्मद्रोणादीन् अपश्यत् ………. शोकं प्राप्नोत्।
उत्तर:
यदा अर्जुनः भीष्मद्रोणादीन् अपश्यत् तदा शोकं प्राप्नोत् ।
१ (ग)
श्रीरामः भरतम् उक्तवान् ……… जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी …………।
उत्तर:
श्रीरामः भरतम् उक्तवान् यथा जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी तथा ।
१ (घ)
…………… भरतः अयोध्यां प्राप्तवान् ……………. श्रीरामः तत्र नासीत्।
उत्तर:
यदा भरतः अयोध्यां प्राप्तवान् तदा श्रीरामः तत्र नासीत् ।
१ (ङ)
……….. खुदीरामाय मृत्युदण्डः उद्घोषितः। ………….. सः प्रसन्नवदनः आसीत्।
उत्तर:
यद्यपि खुदीरामाय मृत्युदण्डः उद्घोषितः। तथापि सः प्रसन्नवदनः आसीत् ।
१ (च)
………….. वृष्टिः भवति …………. कृषकाः सन्तुष्टाः भवन्ति।
उत्तर:
यदा वृष्टिः भवति तदा कृषकाः सन्तुष्टाः भवन्ति ।
१ (छ)
………….. खुदीरामः बालः …………. सः देशकार्यं कृतवान्।
उत्तर:
यद्यपि खुदीरामः बालः तथापि सः देशकार्यं कृतवान् ।
१ (ज)
……….. कार्यं करोति ………. फलं प्राप्नोति।
उत्तर:
यथा कार्यं करोति तथा फलं प्राप्नोति ।
१ (झ)
प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां ……….. विस्फोटकं प्रक्षिप्तम् ………… किङ्ग्ज़फोर्डः न मृतः।
उत्तर:
यद्यपि प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां विस्फोटकं प्रक्षिप्तम् तथापि किङ्ग्ज़फोर्डः न मृतः ।
१ (ञ)
……… अध्ययनं सुदृढं भवति। ………. ज्ञानं विकसितं भवति।
उत्तर:
यदा अध्ययनं सुदृढं भवति तदा ज्ञानं विकसितं भवति ।
१ (ट)
……….. खुदीरामः आङ्ग्लानां हस्तगतः ………. सः ततः बहिरागतः।
उत्तर:
यद्यपि खुदीरामः आङ्ग्लानां हस्तगतः तथापि सः ततः बहिरागतः ।
यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्(5 questions)
१
भगतसिंहः, मङ्गलपाण्डे, चन्द्रशेखरः, लक्ष्मीबाई, बालगङ्गाधरतिलकः इत्येतेषां क्रान्तिवीराणां जीवनचरितं संगृह्य ततः एकां घटनां कक्षायां वदत।
उत्तर:
यह एक आत्म-अभ्यास प्रश्न है — छात्र उक्त क्रान्तिवीरों के जीवनचरित से एक घटना चुनकर कक्षा में प्रस्तुत करेंगे।
२
पाठे विद्यमानानि अव्ययपदानि संगृह्य दश (१०) वाक्यानि रचयत।
उत्तर:
१. च – देशाय स्वातन्त्र्यं प्रदातुं कियन्तः ज्ञाताः अज्ञाताः च क्रान्तिवीराः आहुतिरूपेण समर्पितवन्तः।
२. इति – तस्य जनकस्य नाम त्रैलोक्यनाथः इति आसीत्।
३. एव – खुदीरामस्य बाल्यकाले एव तस्य पितरौ दिवङ्गतौ।
४. अतः – अतः तस्य अग्रजया अपरूपादेव्या एव खुदीरामस्य पालनं पोषणं च कृतम्।
५. यद्यपि – यद्यपि खुदीरामः तस्मिन् समये केवलं पञ्चदशवर्षीयः तथापि सः जनान्दोलने कूर्दितः।
६. तथापि – यद्यपि सः किङ्ग्जफोर्ड् महोदयस्य रथः आसीत्, तथापि तस्मिन् सः नासीदेव।
७. अत्र – खुदीरामस्य जीवनवृत्तान्तः संक्षेपेण अत्र वर्णितः अस्ति।
८. कदाचित् – कदाचित् खुदीरामः पत्रकवितरणसमये आङ्ग्लानां हस्तगतः जातः।
९. यदा – तस्य स्थानान्तरणं यदा मुज़फ़्फ़रनगरे जातं तदा ‘सः हन्तव्यः’ इति निश्चितम्।
१०. तदा – तस्य स्थानान्तरणं यदा मुज़फ़्फ़रनगरे जातं तदा सः हन्तव्यः इति सशस्त्रक्रान्तिवीरमण्डलेन निश्चितम्।
३
खुदीरामस्य जन्म नवाशीत्यधिके अष्टादशशततमे वर्षे (1889) दिसम्बरमासस्य तृतीये दिनाङ्के अभवत्। एवंप्रकारेण स्वविषये लिखन्तु। (क) मम जन्म …………………………………….. (ख) पितुः जन्म ……………………………………. (ग) मातुः जन्म ……………………………………… (घ) भ्रातुः जन्म ……………………………………… (ङ) भगिन्याः जन्म …………………………………..
उत्तर:
यह एक आत्म-अभ्यास प्रश्न है — छात्र अपने, पिता, माता, भ्राता एवं भगिनी के जन्म को उपर्युक्त शैली (संवत्सर + मास + दिनाङ्क) में संस्कृत में लिखेंगे। इस प्रकार — मम जन्म दशाधिक-निर्दशशततमवर्षीये … मासस्य … दिनाङ्के अभवत्।
४
पारा-अलम्पिक स्पर्धायां कस्यापि एकस्य यशस्विप्रतिभागिनः विषये शिक्षकस्य पुरतः कथां श्रावयत।
उत्तर:
नमूना उत्तर —
देवेन्द्र झाझड़िया महोदयः एकः प्रसिद्धः भारतीयः पारा-अलम्पिक क्रीडकः अस्ति। सः भालाफेंक-क्रीडायां द्विवारं सुवर्णपदकं प्राप्तवान्। सः राजस्थानराज्यस्य निवासी अस्ति। तस्य हस्ते समस्या आसीत्, परन्तु सः स्वस्य आत्मबलेन कठिनपरिश्रमेण च विश्वस्तरे भारतस्य नाम प्रकाशितवान्। सः पद्मश्री, खेलरत्न इत्यादिभिः पुरस्कारैः सम्मानितः अस्ति।
५
नृत्यसङ्गीतादिक्षेत्रेषु कस्यापि एकस्य जनप्रियस्य कलाकारस्य विषये पञ्चवाक्यानि लिखित्वा शिक्षकान् दर्शयत।
उत्तर:
नमूना उत्तर — पण्डित बिरजूमहाराजः
१. पण्डित बिरजूमहाराजः भारतस्य सुप्रसिद्धः कथकनर्तकः आसीत्।
२. सः लखनऊ ‘कालका-बिन्दादिन’ घराने इत्यस्य मुख्यांशः आसीत्।
३. बिरजूमहाराजः न केवलं नर्तकः, अपितु उत्तमः गायकः अपि आसीत्।
४. सः भारतीयशास्त्रीयनृत्यस्य प्रचाराय विश्वे सर्वत्र कार्यं कृतवान्।
५. सः ‘पद्मविभूषण’ इति पुरस्कारेण सम्मानितः अभवत्।