Class 9 · SanskritNCERT 2026 Revised Syllabus
Chapter 11: वर्णोच्चारण-शिक्षा २ (0904SK11)
R1 and R2 book- Sharda
Chapter code: 0904sk11 · Book: R1 and R2 book- Sharda · Class 9 Sanskrit
Find complete NCERT solutions for Class 9 Sanskrit, R1 and R2 book- Sharda Chapter 11. Every question has a clear, step-by-step answer for chapter code 0904SK11.
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः(26 questions)
१ (क)
एकपदेन उत्तरत — वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थं कति आवश्यकानि तत्त्वानि भवन्ति ?
उत्तर:
वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थं त्रीणि आवश्यकानि तत्त्वानि भवन्ति ।
१ (ख)
कति स्थानानि सन्ति ?
उत्तर:
षट् स्थानानि सन्ति ।
१ (ग)
आभ्यन्तर-प्रयत्नः कतिविधः ?
उत्तर:
आभ्यन्तर-प्रयत्नः पञ्चविधः ।
१ (घ)
करणं यदा स्थानं स्पष्ट-रूपेण स्पृशति, तदा करणस्य कः प्रयत्नः भवति ?
उत्तर:
करणं यदा स्थानं स्पष्ट-रूपेण स्पृशति तदा करणस्य स्पृष्ट-प्रयत्नः भवति ।
१ (ङ)
अ-वर्णस्य कति उपभेदाः सन्ति ?
उत्तर:
अ-वर्णस्य त्रयः उपभेदाः सन्ति ।
१ (च)
संवृत-प्रयत्नः कुत्र भवति ?
उत्तर:
संवृत-प्रयत्नः ह्रस्वस्य ‘अ’ वर्ण-प्रयोगे भवति ।
२ (क)
पूर्णवाक्येन उत्तरत — आभ्यन्तर-प्रयत्नः कः उच्यते ?
उत्तर:
वर्णोच्चारणात् पूर्वं मुखस्य अन्तरे यः प्रयत्नः क्रियते, सः आभ्यन्तर-प्रयत्नः उच्यते।
२ (ख)
ईषत्स्पृष्ट-प्रयत्नः कदा भवति ?
उत्तर:
करणं यदा स्थानं स्वल्पम् एव स्पृशति, तदा ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः भवति।
२ (ग)
करणस्य विवृत-प्रयत्नेन के स्वराः उच्चार्यन्ते ?
उत्तर:
करणस्य विवृत-प्रयत्नेन अ-कारं विहाय अन्ये सर्वे स्वराः उच्चार्यन्ते।
२ (घ)
आभ्यन्तर-प्रयत्नाः कुत्र दृश्यन्ते ?
उत्तर:
कण्ठ्य-तालव्य-मूर्धन्य-दन्त्य-ओष्ठ्येषु पञ्चप्रकारेषु वर्णेषु आभ्यन्तर-प्रयत्नाः दृश्यन्ते।
२ (ङ)
आभ्यन्तर-प्रयत्ने स्वरेषु विशिष्टः स्वरः कः अस्ति ?
उत्तर:
स्वरेषु अ-कारः कश्चिद् विशिष्टः स्वरः अस्ति।
४ (क)
आम् / न इति सन्दर्भानुसारं लिखत — ‘ई’ वर्णः सन्ध्यक्षरम् अस्ति
उत्तर:
न। (‘ई’ दीर्घ स्वर है, सन्ध्यक्षर ‘ए, ऐ, ओ, औ’ होते हैं।)
४ (ख)
‘ऐ’ वर्णः सन्ध्यक्षरम् अस्ति ।
उत्तर:
आम्। (सन्ध्यक्षर ‘ए, ऐ, ओ, औ’ हैं।)
४ (ग)
‘झ’ वर्णः स्पर्शः अस्ति ।
उत्तर:
आम्। (च-वर्ग का वर्ण होने के कारण यह स्पर्श व्यंजन है।)
४ (घ)
‘र’ वर्णः स्पर्शेषु परिगण्यते ।
उत्तर:
न। (‘र’ अन्तस्थ व्यंजन है।)
४ (ङ)
‘य, र, ल, व’ वर्णाः ऊष्माणः सन्ति ।
उत्तर:
न। (ये अन्तस्थ वर्ण हैं); श, ष, स, ह ऊष्म वर्ण होते हैं।
५ (क)
स्थूलाक्षरपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — स्वराः स्वतन्त्रवर्णाः सन्ति ।
उत्तर:
के स्वतन्त्रवर्णाः सन्ति ? (स्थूलपदम् – स्वराः)
५ (ख)
व्यञ्जनानि अर्धमात्रिकाणि भवन्ति ।
उत्तर:
व्यञ्जनानि कीदृशानि भवन्ति ? (स्थूलपदम् – अर्धमात्रिकाणि)
५ (ग)
स्वराणां द्वौ भेदौ भवतः ।
उत्तर:
स्वराणां कति भेदौ भवतः ? (स्थूलपदम् – द्वौ)
५ (घ)
ह्रस्वस्य उपभेदाः न भवन्ति ।
उत्तर:
कस्य उपभेदाः न भवन्ति ? (स्थूलपदम् – ह्रस्वस्य)
५ (ङ)
व्यञ्जनानां चत्वारो भेदाः भवन्ति ।
उत्तर:
व्यञ्जनानां कति भेदाः भवन्ति ? (स्थूलपदम् – चत्वारः)
६ (क)
वर्णसमुच्चयं पाठात् चित्वा लिखत — एकस्थानि-वर्णाः
उत्तर:
एकस्थानि-वर्णाः — एकस्थान से उच्चरित स्वर और व्यञ्जनवर्ण।
६ (ख)
स्पर्श-व्यञ्जनानि
उत्तर:
स्पर्श-व्यञ्जनानि — क्-वर्ग, च्-वर्ग, ट्-वर्ग, त्-वर्ग तथा प्-वर्ग के पच्चीस वर्ण।
६ (ग)
अयोगवाह-व्यञ्जनानि
उत्तर:
अयोगवाह-व्यञ्जनानि — अनुस्वारः, विसर्गः (ः)
६ (घ)
ऊष्म-व्यञ्जनानि
उत्तर:
ऊष्म-व्यञ्जनानि — श्, ष्, स्, ह्
६ (ङ)
द्विस्थानि-वर्णाः
उत्तर:
द्विस्थानि-वर्णाः — ए, ऐ, ओ, औ।