Class 9 · SanskritNCERT 2026 Revised Syllabus
Chapter 5: एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी (0904SK05)
R1 and R2 book- Sharda
Chapter code: 0904sk05 · Book: R1 and R2 book- Sharda · Class 9 Sanskrit
Find complete NCERT solutions for Class 9 Sanskrit, R1 and R2 book- Sharda Chapter 5. Every question has a clear, step-by-step answer for chapter code 0904SK05.
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः(39 questions)
१ (क)
पाठस्य आधारेण पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत — कृतकबुद्धिः का अस्ति?
उत्तर:
मनुष्यनिर्मिता बुद्धिः या यन्त्रेषु मानवबुद्धिवत् कार्यं करोति कृतकबुद्धिः अस्ति ।
१ (ख)
अध्यापकः कृतकबुद्धेः कानि उदाहरणानि उक्तवान्?
उत्तर:
चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल मानचित्रं, जेमिनि, मेटा-कृतकबुद्धिः, परप्लेक्सिटि च इत्यादयः अध्यापकः कृतकबुद्धेः उदाहरणानि उक्तवान् ।
१ (ग)
यन्त्राणि कथं शिक्ष्यन्ते?
उत्तर:
यन्त्राणि दत्तांशमाध्यमेन शिक्षणं करोति ।
१ (घ)
‘डेटासेट्’ केषां पाठशाला अस्ति?
उत्तर:
‘डेटासेट्’ यन्त्राणां पाठशाला अस्ति ।
१ (ङ)
कृतकबुद्धिः कुत्र प्रयुज्यते?
उत्तर:
कृतकबुद्धिः शिक्षाक्षेत्रे, चिकित्साक्षेत्रे, कृषिक्षेत्रे, न्यायालये, सञ्चारे, कलासङ्गीतक्षेत्रे, मनोरञ्जनादिषु क्षेत्रेषु प्रयुज्यते ।
१ (च)
शिक्षायां कृतकबुद्धेः उपयोगः कथं भवति?
उत्तर:
दीक्षा, स्वयं सर्वेषां कृते कृतकबुद्धिः, पी. एम. ईविद्या, संशयनिवारणार्थं चैट्बौट्, भाषानुवादोपकरणानि च शिक्षाक्षेत्रे शिक्ष्यन्ते ।
१ (छ)
यदि अशुद्धदत्तांशः दीयते तर्हि का समस्या भवति?
उत्तर:
यदि अशुद्धदत्तांशः दीयते तर्हि कृतकबुद्धिः अपि त्रुटिं करोति ।
१ (ज)
कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन कीदृशं भयम् अस्ति?
उत्तर:
कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन महत् भयम् अस्ति। अद्यत्वे अस्य दुरुपयोगेन अनेके साइबर्-अपराधाः समाजेषु भवन्ति ।
१ (झ)
‘कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी’ इति वाक्यस्य कः अर्थः?
उत्तर:
‘कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी’ अस्य वाक्यस्य अर्थः अस्ति यत् अस्य प्रयोगः विवेकपूर्णं कर्तव्यः। यथा सा मानवहिताय कार्यं करोतु।
२ (क)
तन्त्रांशानां कार्याणि विचिन्त्य यथोचितं विकल्पं चिनुत — चैट-जीपीटी (Chat-GPT)
उत्तर:
चैट-जीपीटी → संवादयन्त्रम्
२ (ख)
डीप्-फेक् (Deepfake)
उत्तर:
डीप्-फेक् → मिथ्याचित्रस्य निर्माणम्
२ (ग)
शिक्षकः
उत्तर:
शिक्षकः → नैतिकतायाः शिक्षां करोति
२ (घ)
एलेक्सा (Alexa)
उत्तर:
एलेक्सा → गीतं गायति, दीपं प्रकाशितं करोति च
२ (ङ)
डेटासेट् (Dataset)
उत्तर:
डेटासेट् → यन्त्रपाठशालायाः नाम
२ (च)
दीक्षा (DIKSHA)
उत्तर:
दीक्षा → ए. आई. आधारित शिक्षाप्रणाली
२ (छ)
अपूर्वानुमेय-नियन्त्रणम् (Predictive Policing)
उत्तर:
अपूर्वानुमेय-नियन्त्रणम् → अपराधशमनाय प्रयोगः
२ (ज)
गूगल मानचित्रं (Google Maps)
उत्तर:
गूगल मानचित्रं → पथनिर्देशनं करोति
२ (झ)
पूर्वग्रहः
उत्तर:
पूर्वग्रहः → पक्षपातयुक्तं प्रशिक्षणफलम्
२ (ञ)
दॅल्ल्-ई (DALL-E)
उत्तर:
दॅल्ल्-ई → चित्रोत्पादनाय ए.आई. अनुप्रयोगः
३ (क)
मञ्जूषातः शब्दान् चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत — यन्त्राणां शिक्षणाय ………. नामकः दत्तांशसमूहः उपयुज्यते।
उत्तर:
यन्त्राणां शिक्षणाय डेटासेट् नामकः दत्तांशसमूहः उपयुज्यते ।
३ (ख)
चैट-जीपीटी, एलेक्सा, सिरि इत्यादीनि इत्यस्य उदाहरणानि सन्ति।
उत्तर:
चैट-जीपीटी, एलेक्सा, सिरि इत्यादीनि संवादयन्त्रस्य उदाहरणानि सन्ति ।
३ (ग)
यः मनुष्यवत् प्रश्नोत्तरं करोति, सः …….. इति उच्यते।
उत्तर:
यः मनुष्यवत् प्रश्नोत्तरं करोति, सः कृतकबुद्धिः इति उच्यते ।
३ (घ)
यदा पक्षपातयुक्तः दत्तांशः प्रयुज्यते तर्हि कृतकबुद्धिः अपि ……. करोति।
उत्तर:
यदा पक्षपातयुक्तः दत्तांशः प्रयुज्यते तर्हि कृतकबुद्धिः अपि पूर्वाग्रहः करोति ।
३ (ङ)
……. सदैव करुणां विवेकं च शिक्षयन्ति, कृतकबुद्धिः तु तस्य सहायिका अस्ति।
उत्तर:
शिक्षकाः सदैव करुणां विवेकं च शिक्षयन्ति, कृतकबुद्धिः तु तस्य सहायिका अस्ति ।
३ (च)
कृतकबुद्धिः यन्त्राणि अभ्यासेन …….. प्राप्नुवन्ति।
उत्तर:
कृतकबुद्धिः यन्त्राणि अभ्यासेन प्रशिक्षणम् प्राप्नुवन्ति ।
३ (छ)
मिथ्याचित्रं, मिथ्यावाणी च यदि कृतकबुद्ध्या निर्मीयते तर्हि सः दोषः ………. इति कथ्यते।
उत्तर:
मिथ्याचित्रं, मिथ्यावाणी च यदि कृतकबुद्ध्या निर्मीयते तर्हि सः दोषः डीप्-फेक् इति कथ्यते ।
३ (ज)
ड्रोनस्य माध्यमेन बीज-वपनं, भूमिक्षमतापरीक्षणं च ……… भवति।
उत्तर:
ड्रोनस्य माध्यमेन बीज-वपनं, भूमिक्षमतापरीक्षणं च कृषिक्षेत्रे भवति ।
३ (झ)
यदा कृतकबुद्धिः विवेकहीनतया उपयुज्यते तर्हि ………. हानिं प्राप्नोति।
उत्तर:
यदा कृतकबुद्धिः विवेकहीनतया उपयुज्यते तर्हि नैतिकता हानिं प्राप्नोति ।
४
पाठे आगतानां शब्दानाम् आधारेण शब्दजालं प्रदत्तम् अस्ति। अत्र वामतः दक्षिणं (यथा—कृतकबुद्धिः) उपरितः अधः (यथा—डेटासेट्) च उदाहरणानुसारं नूतन-पदानां रेखाङ्कनं कुरुत।
उत्तर:
शब्दजाले रेखाङ्कनार्थम् पदानि —
(i) कृतकबुद्धिः
(ii) चर्चा
(iii) गूगल
(iv) मानचित्रः
(v) आचार्यः
(vi) गोलदीपम्
(vii) यन्त्राधिगमः
(viii) एलेक्सा
(ix) चैटजीपीटी
(x) स्फूर्त
(xi) डेटासेट्
(xii) चैटबोट्
(xiii) फेक्
(xiv) सिरि
(xv) दीक्षा
(xvi) पटल
(xvii) दत्तांशः
(xviii) शिक्षा
५ (क)
शुद्धम् (✓) अशुद्धं (✗) वा चिनुत — आर्यः यशिका च विद्यालये कृतकबुद्धेः उपयोगं कुरुत।
उत्तर:
✗ अशुद्धम् ।
५ (ख)
कृतकबुद्धिः केवलं विनोदानुकूलम् उपकरणम् अस्ति।
उत्तर:
✗ अशुद्धम् ।
५ (ग)
अथर्वः अपि शिक्षायां कृतकबुद्धेः प्रयोगं करोति।
उत्तर:
✓ शुद्धम् ।
५ (घ)
अक्षतः चैटबोट् इत्यस्य साहाय्येन उपन्यासलेखनं करोति।
उत्तर:
✗ अशुद्धम् ।
५ (ङ)
ए.आइ. डीप्-फेक् इत्यपि कश्चन दुरुपयोगः अस्ति।
उत्तर:
✓ शुद्धम् ।
५ (च)
आर्यः चित्रनिर्माणाय कृतकबुद्धेः साहाय्यं प्राप्नोति।
उत्तर:
✗ अशुद्धम् ।
५ (छ)
शिक्षकः गम्भीरतया चैटबोट् वाक्यानां मूल्याङ्कनं करोति।
उत्तर:
✓ शुद्धम् ।
६
चित्रम् आधारीकृत्य संस्कृतभाषायां पञ्चवाक्यानि रचयत (रोबोट्-चित्रम्)।
उत्तर:
(क) रोबोटः एकं कृत्रिमं यन्त्रम् अस्ति।
(ख) अयं मानवस्य सहायकरूपेण कार्यं करोति।
(ग) रोबोटः संगणकस्य आदेशान् कार्याणि करोति।
(घ) उद्योगेषु अस्य प्रयोगाः बहुधा भवन्ति।
(ङ) अद्यत्वे अस्य महत्त्वं वर्धते।
७
वाक्येषु कर्तृपदं क्रियापदं च चिनुत।
उत्तर:
(क) आर्यः — आसीत्
(ख) यशिका — वर्णयति
(ग) शिक्षकः — सूचयति
(घ) अथर्वः — दत्तवान्
(ङ) वेदः — विवेचयति
८
वाक्येषु विशेषणं विशेष्यं च चिनुत।
उत्तर:
(क) अतिसक्रियम् — संगणकयन्त्रम्
(ख) गम्भीरम् — गवेषणम्
(ग) सुबोधा — प्रस्तुतिः
(घ) सुस्पष्टः — सन्देशः
(ङ) आधुनिकः — दृष्टिकोणः