Class 9 · SanskritNCERT 2026 Revised Syllabus
Chapter 10: सहजः स्वास्थ्यलाभः
वयम् अभ्यासं कुर्मः — 11 questions with step-by-step answers.
वयम् अभ्यासं कुर्मः(11 questions)
१ (क)
एकपदेन उत्तरत — कस्य फलं त्रिदोषजित् अस्ति?
उत्तर:
आमलकस्य (धात्रीफलस्य)।
१ (ख)
कफवातशामिनी सती श्वास-कासादिषु का हितकरा भवति?
उत्तर:
तुलसी।
१ (ग)
हारिद्रा कस्मात् कारणात् वर्ण्या प्रसिद्धा?
उत्तर:
रक्तप्रसादकत्वात्।
१ (घ)
निम्बफलस्य रसः कीदृशः भवति?
उत्तर:
तिक्तः।
२ (क)
पूर्णवाक्येन उत्तरत — धात्रीफलं रसायनत्वात् किमर्थं शस्यते?
उत्तर:
धात्रीफलं रसायनत्वात् दीर्घायुष्य-बल-वर्ण-ओजः वर्धनाय प्रशस्यते।
२ (ख)
आर्द्रकस्य गुणाः कया सह समानाः निरूपिताः सन्ति?
उत्तर:
आर्द्रकस्य गुणाः शुण्ठ्या सह समाना निरूपिताः सन्ति।
२ (ग)
हारिद्रा केषां रोगाणां नाशं करोति?
उत्तर:
हरिद्रा प्रमेह-त्वग्विकार-रक्तदोष-शोथ-पाण्डुरोग-व्रणेषु उपयोगी भवति।
३ (क)
कोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत — तुलसी ______ स्वभावत्वात् दाहं जनियतुम् अपि शक्नोति। (शीत / उष्ण)
उत्तर:
तुलसी उष्ण स्वभावत्वात् दाहं जनयितुम् अपि शक्नोति।
३ (ख)
निम्बफलम् ______ दोषशोधनपूर्वकं रोगशमनकारि भवति। (आयुर्वेदे / भोजने)
उत्तर:
निम्बफलम् आयुर्वेदे दोषशोधनपूर्वकं रोगप्रशमनकारि भवति।
३ (ग)
आर्द्रकं ______ विपाकयुक्तं भवति। (कटु / मधुर)
उत्तर:
आर्द्रकं कटु विपाकयुक्तं भवति।
४
उचितं मेलनं कुरुत — (१) निम्बः (२) तुलसी (३) आर्द्रकम् (४) आमलकम् (५) हारिद्रा क. रसतः तिक्तं त्रिदोषजित् च अस्ति। ख. अग्निमान्द्ये अरुचौ च हितकरं भवति। ग. कटु-तिक्तरससम्पन्ना हृद्या च भवति। घ. स्वभावतः तिक्तरसप्रधानं कुष्ठघ्नं च भवति। ङ. व्रणशोधन-रोपणकर्मणि सर्वथा शस्ता अस्ति।
उत्तर:
(१) निम्बः — घ. स्वभावतः तिक्तरसप्रधानं कुष्ठघ्नं च भवति।
(२) तुलसी — ग. कटु-तिक्तरससम्पन्ना हृद्या च भवति।
(३) आर्द्रकम् — ख. अग्निमान्द्ये अरुचौ च हितकरं भवति।
(४) आमलकम् — क. रसतः तिक्तं त्रिदोषजित् च अस्ति।
(५) हरिद्रा — ङ. व्रणशोधन-रोपणकर्मणि सर्वथा प्रशस्ता अस्ति।