Class 9 · SanskritNCERT 2026 Revised Syllabus
Chapter 10: सहजः स्वास्थ्यलाभः
क्रियाकलापः — 4 questions with step-by-step answers.
क्रियाकलापः(4 questions)
१
अभिनय-कला-माध्यमेन वानस्पति-परिचयः — छात्राः कक्षायां पञ्चसमूहेषु विभक्ताः भवेयुः। प्रत्येकं समूहः एकस्याः वनस्पतेः (तुलसी, आमलकं, निम्बः, हरिद्रा, आर्द्रकम्) रूपं धृत्वा आत्मपरिचयं संस्कृतेन प्रस्तौतु।
उत्तर:
निदर्शनम् —
हरिद्रा: "अहं हरिद्रा अस्मि। मम रसः कटु-तिक्तः अस्ति। अहं त्वग्दोषं व्रणं च नाशयामि। मम वर्णः पीतः अस्ति।"
तुलसी: "अहं तुलसी अस्मि। अहं कफ-वातौ शमयामि। श्वासे कासे च अहं हितकरा अस्मि।"
निम्बः: "अहं निम्बः अस्मि। मम फलरसः तिक्तः अस्ति। अहं रक्तदोषं कुष्ठं च हन्ति।"
आमलकम्: "अहं आमलकम् अस्मि। अहं त्रिदोषजित् अस्मि। अहं रसायनः आयुर्वर्धकः च अस्मि।"
आर्द्रकम्: "अहं आर्द्रकम् अस्मि। मम रसः कटुकः अस्ति। अहं अग्निमान्द्यं अरुचिं च नाशयामि।"
२
औषध-पर्ण-चित्रणम् — छात्राः स्वगृहात् उद्यानात् वा एतासां वनस्पतीनां (तुलसी, निम्बः, आमलकम् इत्यादि) पादपानां पर्णानि एकत्रितानि कृत्वा तेषाम् उपयोगेन एकां 'सञ्चिकां' रचयन्तु।
उत्तर:
प्रक्रिया — विविधानाम् औषधीय-पादपानां (तुलसी, निम्बः, आमलकम्, हरिद्रा, आर्द्रकम्) पर्णानि एकत्रीत्य शुष्कानि कारयित्वा कार्डबोर्ड्-उपरि सुन्दरं रूपेण आलेपयन्तु। प्रत्येकस्य पर्णस्य अधः वनस्पतेः नाम तस्य उपयोगश्च संस्कृतेन लिखन्तु — यथा "तुलसी — कफ-वात-शामिनी", "आमलकम् — त्रिदोषजित्, रसायनम्"।
३
विषयः — 'मम गृहे स्वास्थ्य-रक्षक-वनस्पतयः' — छात्राः स्वगृहे पाकशालायाम् उद्याने वा उपलब्धानां वनस्पतीनां सूचीं निर्मान्तु। जननी-जनकयोः साहाय्येन तासाम् आयुर्वेदीयं महत्त्वं ज्ञात्वा संस्कृते पञ्च वाक्यानि सचित्रं लिखन्तु।
उत्तर:
निदर्शन-वाक्यानि —
१. मम गृहे तुलसी-पादपः अस्ति। सा श्वास-कास-रोगेषु हितकरा भवति।
२. आमलकफलं त्रिदोषजित् अस्ति; तत् रसायनत्वात् आयुषं वर्धयति।
३. निम्बः रक्तदोषं कुष्ठं च हन्ति।
४. हरिद्रा व्रण-कण्डू-आदीनां रोगाणां शमनी अस्ति।
५. आर्द्रकं अग्निमान्द्ये अरुचौ च हितकरं भवति।
४
विषयः — 'त्रिदोष-शमन-सारणी' — पाठाधारेण वात-पित्त-कफदोषान् शमयितुं के पादपाः योग्याः इति प्रदर्शयन्तीम् एकां 'भित्तिपत्रिकां' रचयन्तु।
उत्तर:
भित्तिपत्रिका-विषयसूची —
वातशमनाय — आमलकम् (अम्लत्वात् वातं हन्ति), आर्द्रकम्।
पित्तशमनाय — आमलकम् (माधुर्यात् पित्तं हन्ति), निम्बः।
कफशमनाय — तुलसी (कफ-वात-शामिनी), हरिद्रा (कण्डू-कुष्ठघ्नी)।
चित्रैः सह प्रत्येकस्य पादपस्य गुणाः संस्कृतेन स्पष्टीकृत्य भित्तिपत्रिका रचनीया।