SolveNCERT
SolveNCERT
HomeSolutionsSanskritCh 11वयम् अभ्यासं कुर्मः
Class 9 · SanskritNCERT 2026 Revised Syllabus

Chapter 11: आर्यभटः

वयम् अभ्यासं कुर्मः — 21 questions with step-by-step answers.

वयम् अभ्यासं कुर्मः(21 questions)

१ (क)

पूर्णवाक्येन उत्तरत — कः सुस्थापितः सिद्धान्तः?

उत्तर:
सूर्यः अचलः, पृथिवी तु चला या स्वकीये अक्षे घूर्णति इति सुस्थापितः सिद्धान्तः।
१ (ख)

चन्द्रग्रहणं कथं भवति?

उत्तर:
यदा पृथिव्याः छायापातेन चन्द्रस्य प्रकाशः अवरुध्यते, तदा चन्द्रग्रहणं भवति।
१ (ग)

सूर्यग्रहणं कथं दृश्यते?

उत्तर:
पृथिवीसूर्ययोः मध्ये चन्द्रस्य आगमनेन तस्य छायापातेन सूर्यग्रहणं दृश्यते।
१ (घ)

आर्यभटस्य विरोधः किमर्थम् अभवत्?

उत्तर:
समाजे नूतनानां विचाराणां स्वीकरणे प्रायः सामान्याः जनाः काठिन्यम् अनुभवन्ति, अतः आर्यभटस्य विरोधः अभवत्।
१ (ङ)

प्रथमोपग्रहस्य नाम आर्यभटः इति कथं कृतम्?

उत्तर:
आर्यभटस्य योगदानस्य समादरार्थं भारतस्य प्रथमोपग्रहस्य नाम आर्यभटः इति कृतम्।
२ (क)

मञ्जूषातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत — मञ्जूषा — तदा, पृथ्वी, नौकाम्, चला, अस्तम् सूर्यः पूर्वदिशायाम् उदेति, पश्चिमदिशायां च ______ गच्छति।

उत्तर:
सूर्यः पूर्वदिशायाम् उदेति, पश्चिमदिशायां च अस्तं गच्छति।
२ (ख)

सूर्यः अचलः, पृथिवी तु ______।

उत्तर:
सूर्यः अचलः, पृथिवी तु चला।
२ (ग)

______ स्वकीये अक्षे घूर्णति।

उत्तर:
पृथिवी स्वकीये अक्षे घूर्णति।
२ (घ)

यदा पृथ्व्याः छायापातेन चन्द्रस्य प्रकाशः अवरुध्यते, ______ चन्द्रग्रहणं भवति।

उत्तर:
यदा पृथ्व्याः छायापातेन चन्द्रस्य प्रकाशः अवरुध्यते, तदा चन्द्रग्रहणं भवति।
२ (ङ)

नौकायाम् उपविष्टः मानवः ______ स्थिराम् अनुभवति।

उत्तर:
नौकायाम् उपविष्टः मानवः नौकाम् स्थिराम् अनुभवति।
३ (क)

सन्धिविच्छेदं कुरुत — ग्रन्थोऽयम् = ______ + ______

उत्तर:
ग्रन्थोऽयम् = ग्रन्थः + अयम्।
३ (ख)

सूर्याचलः = ______ + ______

उत्तर:
सूर्याचलः = सूर्य + अचलः।
३ (ग)

तथैव = ______ + ______

उत्तर:
तथैव = तथा + एव।
३ (घ)

कालातिगामिनी = ______ + ______

उत्तर:
कालातिगामिनी = काल + अतिगामिनी।
३ (ङ)

प्रथमोपग्रहस्य = ______ + ______

उत्तर:
प्रथमोपग्रहस्य = प्रथम + उपग्रहस्य।
४ (क)

अधोलिखितपदानां विपरीतार्थकपदानि लिखत — उदयः

उत्तर:
उदयः — अस्तः।
४ (ख)

अचलः

उत्तर:
अचलः — चलः।
४ (ग)

अन्धकारः

उत्तर:
अन्धकारः — प्रकाशः।
४ (घ)

स्थिरः

उत्तर:
स्थिरः — अस्थिरः (अथवा गतिशीलः)।
४ (ङ)

समादरः

उत्तर:
समादरः — अनादरः।
४ (च)

आकाशस्य

उत्तर:
आकाशस्य — पातालस्य (अथवा पृथिव्याः)।

Other Chapters