Class 9 · SanskritNCERT 2026 Revised Syllabus
Chapter 4: न खलु वयस्तेजसो हेतुः (0904SK04)
यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् — 5 questions with step-by-step answers.
यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्(5 questions)
१
भगतसिंहः, मङ्गलपाण्डे, चन्द्रशेखरः, लक्ष्मीबाई, बालगङ्गाधरतिलकः इत्येतेषां क्रान्तिवीराणां जीवनचरितं संगृह्य ततः एकां घटनां कक्षायां वदत।
उत्तर:
यह एक आत्म-अभ्यास प्रश्न है — छात्र उक्त क्रान्तिवीरों के जीवनचरित से एक घटना चुनकर कक्षा में प्रस्तुत करेंगे।
२
पाठे विद्यमानानि अव्ययपदानि संगृह्य दश (१०) वाक्यानि रचयत।
उत्तर:
१. च – देशाय स्वातन्त्र्यं प्रदातुं कियन्तः ज्ञाताः अज्ञाताः च क्रान्तिवीराः आहुतिरूपेण समर्पितवन्तः।
२. इति – तस्य जनकस्य नाम त्रैलोक्यनाथः इति आसीत्।
३. एव – खुदीरामस्य बाल्यकाले एव तस्य पितरौ दिवङ्गतौ।
४. अतः – अतः तस्य अग्रजया अपरूपादेव्या एव खुदीरामस्य पालनं पोषणं च कृतम्।
५. यद्यपि – यद्यपि खुदीरामः तस्मिन् समये केवलं पञ्चदशवर्षीयः तथापि सः जनान्दोलने कूर्दितः।
६. तथापि – यद्यपि सः किङ्ग्जफोर्ड् महोदयस्य रथः आसीत्, तथापि तस्मिन् सः नासीदेव।
७. अत्र – खुदीरामस्य जीवनवृत्तान्तः संक्षेपेण अत्र वर्णितः अस्ति।
८. कदाचित् – कदाचित् खुदीरामः पत्रकवितरणसमये आङ्ग्लानां हस्तगतः जातः।
९. यदा – तस्य स्थानान्तरणं यदा मुज़फ़्फ़रनगरे जातं तदा ‘सः हन्तव्यः’ इति निश्चितम्।
१०. तदा – तस्य स्थानान्तरणं यदा मुज़फ़्फ़रनगरे जातं तदा सः हन्तव्यः इति सशस्त्रक्रान्तिवीरमण्डलेन निश्चितम्।
३
खुदीरामस्य जन्म नवाशीत्यधिके अष्टादशशततमे वर्षे (1889) दिसम्बरमासस्य तृतीये दिनाङ्के अभवत्। एवंप्रकारेण स्वविषये लिखन्तु। (क) मम जन्म …………………………………….. (ख) पितुः जन्म ……………………………………. (ग) मातुः जन्म ……………………………………… (घ) भ्रातुः जन्म ……………………………………… (ङ) भगिन्याः जन्म …………………………………..
उत्तर:
यह एक आत्म-अभ्यास प्रश्न है — छात्र अपने, पिता, माता, भ्राता एवं भगिनी के जन्म को उपर्युक्त शैली (संवत्सर + मास + दिनाङ्क) में संस्कृत में लिखेंगे। इस प्रकार — मम जन्म दशाधिक-निर्दशशततमवर्षीये … मासस्य … दिनाङ्के अभवत्।
४
पारा-अलम्पिक स्पर्धायां कस्यापि एकस्य यशस्विप्रतिभागिनः विषये शिक्षकस्य पुरतः कथां श्रावयत।
उत्तर:
नमूना उत्तर —
देवेन्द्र झाझड़िया महोदयः एकः प्रसिद्धः भारतीयः पारा-अलम्पिक क्रीडकः अस्ति। सः भालाफेंक-क्रीडायां द्विवारं सुवर्णपदकं प्राप्तवान्। सः राजस्थानराज्यस्य निवासी अस्ति। तस्य हस्ते समस्या आसीत्, परन्तु सः स्वस्य आत्मबलेन कठिनपरिश्रमेण च विश्वस्तरे भारतस्य नाम प्रकाशितवान्। सः पद्मश्री, खेलरत्न इत्यादिभिः पुरस्कारैः सम्मानितः अस्ति।
५
नृत्यसङ्गीतादिक्षेत्रेषु कस्यापि एकस्य जनप्रियस्य कलाकारस्य विषये पञ्चवाक्यानि लिखित्वा शिक्षकान् दर्शयत।
उत्तर:
नमूना उत्तर — पण्डित बिरजूमहाराजः
१. पण्डित बिरजूमहाराजः भारतस्य सुप्रसिद्धः कथकनर्तकः आसीत्।
२. सः लखनऊ ‘कालका-बिन्दादिन’ घराने इत्यस्य मुख्यांशः आसीत्।
३. बिरजूमहाराजः न केवलं नर्तकः, अपितु उत्तमः गायकः अपि आसीत्।
४. सः भारतीयशास्त्रीयनृत्यस्य प्रचाराय विश्वे सर्वत्र कार्यं कृतवान्।
५. सः ‘पद्मविभूषण’ इति पुरस्कारेण सम्मानितः अभवत्।